Szamanizm - forma światopoglądu determinująca określony rodzaj praktyk życia zbiorowego, w których centralną pozycję zajmuje szaman. Osoby szamanów obdarzone są nadprzyrodzonymi właściwościami kontaktu z rzeczywistością pozaziemską, co uzyskują poprzez złożony cykl ekstatycznej obrzędowości. Szamanizm występuje wśród ludów Syberii ("szamanizm właściwy"), Azji Środkowej, Ameryki, a także (w węższym zakresie), m.in. w Australii i Oceanii. Wykazuje on różne w formie więzi z innymi rodzajami światopoglądu (np. animizmem, fetyszyzmem, totemizmem).
Pojęcie szamanizmu pojawia się w literaturze XVIII wieku, jako uogólnienie gromadzonych od XVII w. adnotacji o istnieniu wśród różnorakich ludów Syberii szamanów (sanskryc.: śramana - asceta; śram - męczyć się, uprawiać ekstazę). Byli to osobnicy o zdolnościach samoekstazy, pełniący w życiu tamtejszych społeczności bardzo istotne, a zarazem złożone funkcje. W miarę upływu czasu powiększyła się wiedza z zakresu istoty oraz genezy tego zjawiska kulturowego. W najstarszych ujęciach byli to ludzie "w służbie szatana"; nieco później zaś, kolejno: szarlatani, ewentualnie znachorzy.
W 1770 r. po raz pierwszy wyrażono pogląd, iż szamani uzewnętrzniają pewien system religijny. W wieku XIX ewolucjoniści, konstruując swoje schematy historii religii, interpretują szamanizm jako określony etap w jej rozwoju. Ich prace rozciągają to pojęcie na całokształt "zbieżnych" (w aspekcie obecności samoekstazy) - także pozasyberyjskich - zachowań rytualnych człowieka. Poglądowi temu przeciwstawiają się w początkach XX wieku dyfuzjoniści wiedeńscy, dowodząc więzi danej formy religii ze ściśle określonym ("arktycznym") kręgiem kulturowym. W pracach wzmiankowanych etnologów pojawia się także koncepcja południowego jej praźródła, skąd dopiero miała być transmitowana na obszary Północy.
"Wielką datą" (być może do chwili obecnej najważniejszą) w historii "odkrywania szamanizmu", jest rok 1952, kiedy to M. Eliade publikuje fundamentalne dzieło
Le chamanisme et les techniques de l'extase; praca ta łączyła funkcje encyklopedyczne z walorami szerokiej, wieloaspektowej syntezy. Według Eliade, szamanizm jest zjawiskiem religijnym powiązanym - w XIX i XX wieku - głównie z ludami Syberii i Centralnej Azji, gdzie przetrwał w najbardziej czystej formie. Eliade wyodrębnia ów obszar jako sferę zdecydowanej dominacji szamanizmu w sferze życia religijnego ("szamanizm właściwy") od pozostałych terenów, gdzie jest on (na tle panujących tam form wierzeń) zjawiskiem drugorzędnym, niekiedy marginalnym.
Współcześnie pod pojęciem szamanizmu rozumie się "szczególną formę religii, polegającą na wyodrębnieniu w społeczeństwie określonych osób - szamanów, którym przypisuje się zdolność (drogą sztucznego wprowadzenia się w stan ekstatyczny) bezpośredniego nawiązywania kontaktów z duchami" (S. A. Tokariew, 1969). Szaman pełni wielorakie funkcje: uzdrawiacza, cudotwórcy, wróżbity czy też kapłana, uzasadniane wyimaginowanymi możliwościami kontaktu ze światem "pozaziemskim". Wyróżnikiem szamana z kategorii czarowników (z którymi łączy go zbieżność funkcji społecznych) jest znajomość "technik ekstazy", które stosuje on w czynnościach tzw. zaklinania (działań podejmowanych przez szamana w trakcie seansu) - tańców, śpiewów, bicia w bęben, czy recytacji wzmagających podniecenie zarówno szamana, jak też i obserwatorów obrzędu. Jak dowodzi M. Eliade, "technika ekstazy" łączy wiele odmiennych mitologii, wierzeń i rytuałów, które obejmowane są współcześnie pojęciem szamanizmu.
Odpowiedź na pytanie: gdzie i kiedy powstał szamanizm syberyjski - tj. "właściwy" - rodzi szereg kontrowersji. M. Eliade twierdzi, że obserwujemy zjawisko powszechnie znane całej pradziejowej ludzkości, najpóźniej od "25 tys. lat p.n.e., kiedy to Europa pozostawia dowody istnienia najstarszych form szamanizmu, z plastycznym przekazem ptaka - ducha opiekuńczego i ekstazy". W świetle tego poglądu syberyjskie początki szamanizmu identyfikować można z procesem najstarszego - późnopaleolitycznego - zasiedlenia Azji Północnej. Do odmiennych konkluzji wiodą rozważania badaczy pozostających w kręgu światopoglądowym materializmu historycznego. I tak np. w świetle poglądów radzieckich 
historyków religii: "szamanizm pojawia się w okresie rozkładu pierwotnej wspólnoty rodowej, w okresie wyodrębnienia się różnych osób i grup, które z określonych przyczyn zajmują w niej wyróżniane, a częściowo i dominujące stanowisko (...). Do tej grupy ludzi wyodrębniających się ze wspólnoty rodowej należeli również osobnicy nerwowo chorzy, epileptycy, histerycy, uważani za opętanych, nawiedzonych, w których przebywają duchy (...). Na wyobraźnię otoczenia szczególnie silnie oddziaływał prawdopodobnie też neurastenik, który nauczył się panować nad swoimi atakami, sztucznie je wywoływać i regulować". (S. A. Tokariew, 1969).
Przytoczony pogląd także nie przeczy lokalnemu rozwojowi syberyjskiego szamanizmu, aczkolwiek znacznie odmładza jego początki, biorąc za podstawę archeologiczną identyfikację zjawisk rozpadu wspólnoty pierwotnej z wczesnym etapem metali - gdzieś o minimum 20 tys. lat. Na rzecz lokalnej (syberyjskiej) genezy szamanizmu przytaczano także argumenty ekologiczne, wskazując, iż środowisko naturalne Północy, działając stymułująco na rozwój zachowań neurastenicznych, stanowiło naturalną pożywkę dla formowania się danej formy wierzeń (A. Ohlmarks, 1939). Zwolennicy allochtonicznej (południowej) genezy syberyjskiego szamanizmu powołują się zazwyczaj na wielorakie obce komponenty (językowo-obrzędowo-symboliczne) - głównie z kręgu buddyzmu i lamaizmu - interpretowane z kolei przez autochtonistów jako późniejsze zapożyczenia. Chronologia tychże zapożyczeń pozwala datować uformowanie się "współczesnej" wersji szamanizmu na XI w. W momencie najstarszych kontaktów ludów Syberii z Europejczykami szamanizm jawił się jako dominujący wątek ich życia religijnego. Późniejsze analizy pozwoliły stwierdzić, że istniały ówcześnie także i inne, nie poddające się owej supremacji sfery kultur, noszące znamiona lokalnych archaizmów wierzeniowych, uformowanych przed okresem prowadzenia do ekstatycznego pośrednika w kontaktach z duchami. Wymienia się zazwyczaj dwie sfery kultur: łowiecką oraz rodową, dostrzegając szereg faktów poświadczających hipotezę o ich stopniowej aneksji przez szamanizm.
Szamanizm nie istnieje jako usystematyzowana doktryna, stąd też trudno zakwalifikować go do grupy systemów religijnych. Jest to "dość chaotyczny, przekazywany tradycyjnie, zespół wierzeń, w których wiele jest jeszcze pojęć niejasnych, często interpretowanych doraźnie i co więcej różnorodnie" (S. Kałużyński, 1968). Doktrynalnym zapleczem szamanizmu nie jest więc mitologia, lecz jedynie zespół mitów: demonologicznych, pneumatologicznych i kosmologicznych.
Szamanem zostaje się z wyboru duchów, które kierują później także całym procesem przygotowania do "zawodu". Odczuwający powołanie młody człowiek przechodzi długą drogę ćwiczeń w opanowaniu technik kontaktów ze światem demonów. Z chwilą szamańskiej promocji (tj. w chwili pozyskania od duchów "specjalnej duszy") stawał się on pośrednikiem pomiędzy światem ludzi (ściśle: określonej społeczności) a światem duchów, człowiekiem obdarzonym niezwykłą mocą.
Moc szamańska jest darem sił pozaziemskich dla ludzi, próbą powiązania ich świata ze światem ludzi, w interesie tych ostatnich. Jest to więc moc kontaktu (ściślej mediacji), w którym szaman występuje jako rzecznik konkretnej społeczności, czy też osoby. "Klasycznym" uzasadnieniem dla szamańskiej interwencji była choroba (tj. sytuacja porwania duszy), któregoś z jego krewnych lub powinowatych, przez złe duchy. Szaman podążał jej tropem, wykorzystując własną (tajemną) wiedzę wszechświata, jak też uzdolnienia swych auchów-pomocników. Zidentyfikowawszy autora porwania oraz obecne miejsce pobytu zaginionej duszy, wszczynał targ o jej odzyskanie. Efekty tych poczynań były różne; nie zawsze odnosił on "społeczny" sukces. Drugą z podstawowych funkcji szamana było doprowadzenie dusz zmarłych do miejsca ich wiecznego pobytu. Uczestniczył także w wielu innych rytuałach, rodzinnych oraz rodowych, zawsze służąc ludziom swą sztuką "sakralizacji przestrzeni". Świat z szamanem wydawał się bezpieczniejszy, zaś bogowie i duchy zyskiwały ziemski wymiar.
Kontakt z duchami szaman nawiązywał w trakcie zaklinania, powołując do życia cały lokalny ich panteon oraz stabilizując jego obraz w oczach uczestników obrzędów. Obraz ów jest jednak doraźnie zmienny, osadzony w realiach konkretnych sytuacji praktycznych (gospodarczych, reprodukcji życia itp.). W panteonie syberyjskich duchów, pod ich postaciami odnajdujemy personifikacje głównych cech miejscowego środowiska, jak też specyfiki leśnego, laso-tundrowego czy tundrowego bytowania. W trakcie zaklinania dusza szamana opuszcza jego ciało, udając się w świat duchów. Jest ona odmienna od duszy (ew. dusz) zwykłych śmiertelników, stale zagrożonych przez wpływy złych duchów. To one - poprzez negatywne oddziaływanie na dusze poszczególnych członków społeczności, względnie całych grup - zmuszają szamana do stałej "gotowości mediacji".
Wszechświat, w którym swobodnie porusza się dusza szamana, dzieli się na trzy światy: górny (niebo), środkowy (ziemia) i dolny (podziemia), które zamieszkują odmienne (w charakterze stosunku do spraw ludzkich) duchy, tj. dobre i złe. Jednym z mierników stopnia rozwoju szamańskiej kosmologii jest zakres deifikacji danych duchów, oraz - w dalszej kolejności - stopień ich wewnętrznej hierarchizacji. Górny świat utożsamiany jest z niebem - wyobrażanym jako rozpostarta nad ziemią kopuła, składająca się z kilku, względnie nawet kilkudziesięciu warstw niebios, zamieszkałych przez najwyższe bóstwa (wraz z rodzinami), oraz duchy różnej "profesji", mające wpływ na ogół spraw ziemskich, w tym także i na losy ludzkie. Górny świat zorganizowany był na podobieństwo ziemi, uzewnętrzniał on wielorakie cechy życia społecznego zamieszkującego ją człowieka. Ziemskie podziały dostrzec można już w wielowarstwowej konstrukcji nieba, odzwierciedlającej hierarchiczne stosunki społeczne koczowników - hodowców bydła, koni i reniferów. Rozpoznawalne są także i inne, mniej archaiczne znamiona syberyjskiej rzeczywistości społecznej, formowanej przez wpływy z kręgu lamaizmu i chrześcijaństwa. W ich efekcie zmieniały się zarówno wizerunki bóstw, jak i wyobrażenia form ich bytowania.
Dolny świat sytuowano zwykle pod ziemią, bądź też gdzieś daleko na Północy, tam gdzie ziemia swym końcem dotyka nieba, a kosmiczna rzeka kończy swój bieg. Do dolnego świata wiedzie przejście w postaci szczeliny lub dziury znajdującej się w ziemi. Prowadzi doń także rodowa szamańska rzeka, nad brzegiem której podziemni strażnicy chronią przejścia do podziemnego świata. Organizacja świata zmarłych na pozór nie różni się od organizacji świata ludzi. Obserwowany obraz ma jednak cechy negatywu; np. gdy w świecie ludzi panuje noc, w świecie zmarłych w tym samym okresie wschodzi słońce. Słońce oraz Księżyc nie są tam realnymi planetami (takimi jakimi widzi je człowiek); są jakby ich cieniami, często szczerbatymi, wysyłającymi mgliste promienie. Jednorękie, jednonogie, jednookie istoty pasą na pokrytych żelazną roślinnością pastwiskach zwyrodniałe bydło. Rzeki wpadają do swych źródeł, a woda w jeziorach kipi i bulgoce. Ten osobliwy świat jest gościnny jedynie dla tych istot, które pozbawione zostały życia.
Łącznikiem pomiędzy trzema światami bywa "kosmiczne drzewo" (względnie "słup świata"), wykorzystywane dla celów kontaktów szamana z duchami - bóstwami. W swojej podróży w zaświaty szaman kreuje "sakralną czasoprzestrzeń", postrzega duchy i bóstwa oraz kontaktuje się z nimi w interesie spraw ludzkich.
Z owych kontaktów korzysta wielokrotnie, skupiając wokół siebie grono duchów-pomocników. Zestaw tych duchów był zmienny; w ciągu swego życia szaman wielokrotnie mógł zmieniać koncepcję ich składu. Przedstawiał je zazwyczaj w formie zwierząt (rzadziej ludzi), charakteryzując poprzez specyficzne cechy owych "materialnych identyfikatorów". I tak np., duch-ptak winien dobrze latać, a duch-ryba świetnie pływać. "Pomocnicy" służyli szamanowi przy ściśle określonych czynnościach, np. specjalnością ducha-renifera było przewożenie szamana po górnym świecie, a ducha-niedźwiedzia, po dolnym świecie. Lista owych "specjalizacji" jest bardzo długa i uwzględnia wiele gatunków zwierząt; m.in. nura, żurawia, orła, mamuta, czy też wspomnianego już renifera. Duchy te koncentrowały się w źródle szamańskiej mocy, tj. w bębnie; dlatego też bardzo często wyobrażenia ich pokrywają skórę jego obicia. Wkomponowane są one w obraz szamańskiej wizji wszechświata, usytuowane na tle powiązanych przez "kosmiczne drzewo" trzech światów. Podobne wizerunki duchów-pomocników odnajdujemy także i na innym przedmiocie obrzędowym, tj. płaszczu szamańskim, gdzie były one często naszywane w formie zoomorficznych, głównie metalowych figurek. Gdy szaman umierał, wraz z nim odchodzili z życia rodowej społeczności jego "pomocnicy". Zdążali zazwyczaj do dolnego świata. Natomiast dusza szamana udawała się do miejsca zamieszkania szamańskich przodków, gdzie uczestniczyła w nominacji swego następcy.
Źródło: Z. Drozdowicz (red.),
Zarys encyklopedyczny religii, Poznań 1992.
© 2004-2011 
==>> WPROWADZENIE
Wersja do druku
Góra