Lotos (Nelumbo nucifera) W wielu kulturach i religiach świata istotne miejsce zajmują rośliny. Mają one często znaczenie sakral-ne. Szczególna rola przypada tu kwiatom. Stają się one niejednokrotnie obiektami kultu, symbolami kreacji, przemijalności, a także cnót.
Kwiaty mają bogatą symbolikę. Pod postacią umo-wnego znaku o zwięzłej – lecz wymownej – treści pojęciowej ukazują nie tylko rzeczywistość ziem-ską, lecz również nadprzyrodzoną, będącą funda-mentem każdej religii. W swoim graficznym wyo-brażeniu przedstawiają świat doczesny i trans-cendentny. Wywołują u odbiorcy określone myśli oraz postawy.
Wśród kwiatów na szczególną uwagę zasługuje lotos (l
otus). Niniejsze rozważania ograniczone będą do przedstawienia tego kwiatu w aspekcie kulturowo-religijnym. Uwaga skoncentrowana zostanie na kulturach i religijności starożytnego Egiptu, Indii, Dalekiego Wschodu (Chiny, Tybet) oraz Europy.
Kwiat lotosu w starożytnym Egipcie
Lotos, zwany lilią wodną, posiada duże, koliste, ciemnozielone liście, na których tle rozwijają się wspaniałe kwiaty o kielichach zwróconych ku słońcu. Jego naturalnym środowiskiem są spokojne, niezbyt głębokie wody.
Horus siedzący na lotosie W starożytnym Egipcie spotykamy białe i jasnoniebieskie kwiaty lotosu oraz czerwone indyjskie lilie wodne o lejkowatych liściach. Wznoszą się one ponad zwierciadłem wody, zaś inne spoczywają na nim. Wszystkie rośliny mają woreczkowate łodygi, wyrastające z kłącza położonego poprzecznie w wodzie. Ich owoce przypominają makówki i dojrzewają tylko pod wodą.
Lotos stanowi roślinę solarną. Jej związek ze światłem słonecznym jest jedyny w swoim rodzaju. Kwiaty nie tylko zamykają się wieczorem, ale także chowają pod wodą. Z nastaniem świtu powoli przenikają taflę wody, by o wschodzie słońca ostatecznie wynurzyć się i otworzyć na jego światło – najpełniej w południe.
Kwiaty lotosu są ważnym motywem sztuki egipskiej oraz obrzędowości pogrzebowej. Sakralny wymiar ma tu czerwona indyjska lilia wodna, zwana lotosem egipskim. Kwiat staje się częstym motywem ornamentacyjnym, zdobiącym głowice kolumn świątynnych. Starożytni Egipcjanie uznają tę roślinę za świętą. Wynikało to z przeświadczenia, że Nil – nawadniający całą ziemię i zapewniający obfitość plonów – jest boski, a zatem wszystko, co od niego pochodzi, ma również taki wymiar. Stąd lotos, najpiękniejszy owoc Nilu, reprezentuje boskość.
Lotos ucieleśnia bóstwo, stając się symbolem Ozyrysa i Izydy. Wyjaśnia to jego znaczący wpływ na kulturę, religię oraz sztukę starożytnego Egiptu. Z symboliką, posiadającą związek z Nilem, świętą rzeką, łączy się kosmogonia staroegipska, która w kwiecie lotosu dostrzega początek wszelkiego stworzenia, podstawową zasadę istnienia. Jest on znakiem boskiej siły, która wynurza się z praoceanu oraz prowadzi do powstania i rozwoju świata. Ponadto według mitologii staroegipskiej lotos stanowi miejsce narodzin cudownego dziecka, słonecznego młodzieńca, otwierającego oczy i dającego światło, aby wyprowadzić świat z ciemności.
Kolumny w kształcie lotosu, Karnak, Egipt
Ciekawie wyglądał w starożytnym Egipcie zapis kwiatu lotosu. Jego ideogram ma wartość fonetyczną
ssn. Symbolizuje on piękno i wdzięk. Dlatego występuje na większości malowideł ściennych w postaci filarów oplecionych lotosowymi pękami lub graficznego obramowania. Staroegipska
Księg a umarłych uznaje lotos za symbol boga Słońca Re. Roślina ta stanowi pomost między boskim światłem a strefą mroku. Z tego powodu jest znakiem nadziei i ponownych narodzin.
Na licznych grobowcach staroegipskich spoty-kamy niebieskie lotosy o delikatnym, słodkim zapachu, którym rozkoszują się zmarli. Kwiat ten staje się atrybutem boga Nefertuma. Sztuka starożytnego Egiptu przedstawia go jako dziecko na lotosie lub mężczyznę, którego głowę zdobi korona w kształcie tego kwiatu.
Dziewczyna wąchająca lotos,
z grobowca z XII dynastii 
Kwiat lotosu 
Wisznu trzymający kwiaty lotos W graficznym przedstawieniu lotosu widzimy czę-sto łodygę rośliny z bulwą korzeniową i liściem. Temu wyobrażeniu odpowiada zgłoska
hz. Znak wyraża liczbę 10 000. Występuje zwykle w in-skrypcjach nagrobkowych zgodnie ze staro-egipskim przekonaniem, że zmarli radują się po śmierci tysiącami różnych rzeczy.
Starożytni Egipcjanie zapisują lotos w kształcie hieroglifu, będącego synonimem ofiary. Przedsta-wia on kwiat o długiej łodydze. Zapis wyraża się głoską
wdn. Łączy się on z noszeniem przez kobiety darów ofiarnych i często trzymających w dłoniach lotosy z przerośniętymi łodygami (wyzna-cznik piękna kwiatów).
Dla starożytnych Egipcjan lotos ma fundamen-talne znaczenie. Jawi się jako obraz wszech-świata, symbol stworzenia, narodzenia, odrodzenia, słońca, ucieleśnienie bóstwa, powszechny motyw zdobniczy.
Kwiat lotosu w Indiach
W Indiach lotos należy do najważniejszych sym-boli duchowości i sztuki. Pochodząca z czasów przedaryjskich bogini wody oraz płodności Padma zostaje w okresie aryjskim małżonką boga Wisznu. Otrzymuje imię Lakszmi, a jej atrybutem staje się odtąd kwiat lotosu. Według mitologii indyjskiej roślina ta wyrasta z pępka Wisznu, śpiącego na powierzchni wody, dając początek stwórcy świata – Brahmie.
Chociaż lotos rośnie na błotnistych wodach, za-chowuje jednak swoje nieskalane piękno. Dlatego reprezentuje czystość ducha, porzucającego brudną materię. Stanowi ucieleśnienie bóstwa, nietkniętego i nieskażonego sprawami doczesnej rzeczywistości.
Zamknięty kwiat – o kształcie jajka – przedstawia kiełkujące stworzenie, które wynurza się z mętnej wody i w świetle słońca rozwija swe możliwości.
Lotos ma bogatą symbolikę. Uwzględnia ona kolor kwiatu, liczbę płatków, poziom rozkwitu (pąk, kwiat zamknięty, rozchylony, otwarty).
W indyjskiej jodze gałązka lotosu wyraża duchową oś świata, na której mają rosnąć kwiaty coraz bardziej rozwinięte i wielopłatkowe. W najwyższej fazie duchowego wzrostu korona lotosu staje się boska, nabiera wyjątkowego blasku oraz ma 1000 płatków.
Na określenie lotosu stosuje się wiele nazw. Wszystko zależy od przypisanego mu koloru i symboliki.
Kamala to lotos czerwony, symbolizujący prawdziwą naturę serca, miłości, współczucia dla stworzeń. Jeśli występuje w kolorze purpury, wówczas oznacza mistyczny kwiat.
Padma jest lotosem różowym, symbolem absolutnej czystości, najwyższego bóstwa, wrodzonej mądrości.
Pundarika posiada osiem płatków, barwę nieskalanej bieli, wyrażającej doskonałość umysłu i ducha.
Utpala ma kolor niebieski, reprezentujący zwycięstwo sfery duchowej nad zmysłową, a także inteligencję, mądrość.
W indyjskiej ikonografii przedstawia się wszystkie bóstwa hinduistyczne z przyporządkowanymi im kwiatami o określonej barwie i liczbie płatków.
Budda Aminthaba (Budda Medytujący)
siedzący na tronie z lotosu, w pozycji Padmasana (pozycja lotosu) i trzymający lotos w ręku
Kwiat lotosu występuje również w buddyzmie. Łączy się z rozwojem mahajany (wielki wóz), gdy historyczny Budda zostaje niebiańską istotą, która – powodowana miłosierdziem – zstępuje na ziemię z nieba Tuszita, by przekazać naukę (dharma) ludzkości, pogrążonej w oceanie cierpienia i niewiedzy. Kwiat lotosu symbolizuje tu oczyszczenie splamień umysłu, mowy, ciała.
Tekst
Lalitawistary („Rozciągnięcie boskiej gry”) mówi o duchu najwyższego z ludzi, który jest nieskazitelny jak świeży lotos w błotnistej wodzie. Serce człowieka przypomina zamknięty kwiat. Kiedy nauka Buddy przenika jego wnętrze, wówczas lotos rozkwita.
Świątynia Lotosu, New Dheli, Indie
Lotos w kolorze bieli reprezentuje oświecenie, przebudzenie, zrozumienie, stan duchowej doskonałości. Ma osiem płatków, nawiązujących do ośmiostopniowej ścieżki, prowadzącej do wyzwolenia.
Czerwony kwiat lotosu staje się wyrazem pierwotnej natury serca, przenikniętego miłosierdziem i współczuciem wobec cierpiących istot. Niebieski symbolizuje natomiast wiedzę, mądrość. Różowy stanowi atrybut Buddy.
W kilku szkołach buddyjskich występuje także purpurowy lotos. Spotykamy go zwykle na obrazach. Może być przedstawiany jako kwiat w pełnym rozkwicie lub pąku. Niekiedy pojawia się na tacy, będąc przedmiotem kultu.
W buddyzmie spotykamy dwie formy kwiatu lotosu. Pierwsza, trójłodygowa, stanowi symbol trzech „prawości”, czyli braku gniewu, głupoty i namiętności. Druga, pięciołodygowa, przedstawia pięć mądrości: przenikającą, zwierciadlaną, wielości, zrównującą, spełniającą.
Lotos towarzyszy buddyjskim modlitwom. Po ich zakończeniu składa się w ofierze różowe oraz białe kwiaty przed wizerunkiem historycznego Buddy. Owoc, kwiat i łodyga oznaczają odpowiednio przeszłość, teraźniejszość, przyszłość.
 |
 |
 |
|
lotos - Padma |
lotos w formie tronu |
lotos - Padma trójłodygowy |
Warto podkreślić, iż lotos to jeden z najczęściej występujących symboli w Indiach. Reprezentuje słońce, stworzenie, czystość, doskonałość, piękno, świętość, miłosierdzie, współczucie, prawdziwą naturę człowieka, oświecenie.
Kwiat lotosu na Dalekim Wschodzie (Chiny, Tybet)
Lotos zajmuje wyjątkowe miejsce w cywilizacjach Dalekiego Wschodu, co można dostrzec na przykładzie Chin i Tybetu. Roślina ta ma szczególne znaczenie dzięki oddziaływaniu buddyzmu. Wyrasta z mętnej (mulistej, brudnej) wody, ale sama pozostaje czysta. Ukazuje prawdziwą naturę rzeczywistości – pustkę zjawisk oraz nieskalaną mądrość.
Ręka trzymająca lotos W Chinach stosuje się dwie nazwy na określenie lotosu:
lian i
he. Pierwsza z nich ma znaczenia: „łączyć”, „kochać”, „skromność”, „jedno po drugim”, „nieprzerwanie”. Jest często synonimem związku małżeńskiego. Spotykamy tu różne sposoby przed-stawiania tego kwiatu. Chłopiec, trzymający lotos i harmonijkę ustną w dłoniach, symbolizuje nieu-stanny rozwój, awans społeczny. Jeśli towarzyszy mu karp, obok którego pojawia się lotos, występuje tu motyw dostatniego życia. Kwiat z liściem oraz pąkiem wyraża „pełne zjednoczenie”. Sroka, siedząca na owocu lotosu i wydziobująca nasiona, zapowiada pomyślność podczas zdawania egza-minów.
Drugi termin, odnoszący się do lotosu, oznacza „jedność”. Dlatego dwa lotosy lub liść i kwiat wy-rastające z jednej łodygi należy rozumieć jako wspólne serce, harmonię. Roślina ta reprezentuje miłość, a także płodność, o czym świadczy zesta-wienie lotosu (dziewczyna) z rybą (chłopak). Czerwony kwiat oraz łodyga są symbolami kobiecych i męskich narządów płciowych.
Błękitny kwiat lotosu, spotykany często w Chinach, kojarzy się z czystością, skromnością. Kiedy słowo „lotos” stanowi część męskiego imienia, podkreśla religijną tożsamość mężczyzny, czyli przynależność do buddyzmu. Jeśli występuje w imieniu kobiety, wyraża pragnienie, dotyczące jej czystości i przyzwoitości.
Sutra Lotosu
Chińczycy wierzą, że lotos kwitnie ósmego dnia czwartego miesiąca, tj. w dzień narodzin Siddharthy Gautamy, historycznego założyciela buddyzmu. Staje się on centrum świata, tronem Buddy, symbolem jego nauki.
Kwiat lotosu odgrywa też ważną rolę w Tybecie. Wiąże się z wadżrajaną (diamentowy wóz), ezoterycznym buddyzmem opartym na magicznych formułach i zaklęciach (mantry) oraz systemem praktyk, łączących przyjemność zmysłową z duchowością (tantra).
 |
 |
 |
|
lotos sześciolistny |
lotos ośmiolistny |
lotos szesnastolistny |
Podstawowa mantra tybetańska brzmi: „Klejnot w kwiecie lotosu” (
Om mani padme hum). Oznacza to stan oświecenia, przebudzenia, zrozumienia (nirwana), który można osiągnąć w realnym świecie. Lotos symbolizuje także boską płciowość, jedność mężczyzny i kobiety, wyrażającą się poprzez akt seksualny. Gałązka stanowi aspekt męski, a korona kwiatu – żeński. Oba wymiary są nierozerwalnie złączone, by tworzyć życie. Modelem tantr jest rozwinięty lotos, zawierający graficzny obraz świata (mandala) z umieszczonymi w jego centrum bóstwami.
Kwiat lotosu posiada fundamentalne znaczenie na Dalekim Wschodzie. Stanowi symbol kosmicznej doskonałości, harmonii, przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, jedności tego, co męskie i żeńskie, twórczej siły, medytacji, mądrości, oświecenia.
Kwiat lotosu w Europie
Symbol kościoła nestoriańskiego
krzyż w lotosie Lotos odnajdujemy również w chrześcijańskiej Europie. Już Biblia podaje wzmianki na jego temat. Występuje jako ornament Świątyni Jerozolimskiej (por.
1Krl 7,19, 22,26; 2
Krn 4,5) oraz dzieło Boże (por.
Hi 40,21-22). Widać tu wpływy staroegipskie i azjatyckie. Od czasów średniowiecza roślina ta – reprezentująca czystość, harmonię, równowagę – stanowi środek zaradczy dla mnichów i mniszek na pokusy seksualne.
Chrześcijańska sztuka dostrzega w lotosie obraz raju i zapowiedź przyszłego życia. Roślina stanowi prawdziwy cud, unoszący się nad wodami, niemający żadnego, zmysłowo uchwytnego kontaktu z ziemią. Kto stoi na tym kwiecie, porzuca ziemską niedoskonałość i nieczystość. Żyjący w wodzie kwiat lotosu nawiązuje do chrztu. Jest wolny od ziemi, otwarty jedynie na światło słońca. Dlatego właśnie staje się symbolem, który zawiera niezmierzoną głębię, przemawia i zachęca do kontemplacji.
Zakończenie
Lotos to roślina o doniosłej wymowie kulturowo-religijnej. Przedstawia wszechświat, stworzenie, narodzenie, odrodzenie, słońce, bóstwo (starożytny Egipt). Reprezentuje czystość, doskonałość, piękno, świętość, miłosierdzie, współczucie, prawdziwą naturę człowieka, oświecenie (Indie). Oznacza kosmiczną harmonię, przeszłość, teraźniejszość i przyszłość, jedność tego, co męskie i żeńskie, twórczą siłę, medytację, mądrość (Daleki Wschód). Wyobraża też raj oraz ukazuje perspektywę życia wiecznego (Europa).
 |
 |
 |
|
kolczyk w kształcie lotosu |
wisiorek w kształcie lotosu |
bransoletka z lotosem |
Paweł Szuppe
* * *
Artykuł: Paweł Szuppe - Kulturowo-religijny wymiar kwiatu lotosu - NURT SVD 1 (2019) s. 107-116
Ilustracje z Internetu.
Cały artykuł można przeczytać pod adresem:
https://www.nurtsvd.pl/media/pdf/nurt_1_2019.pdf
© 2004-2011 
==>> WPROWADZENIE
Wersja do druku
Góra