ISLAM W ŚREDNIOWIECZU
I. ISLAM W WIEKU X DO XIII
Hidżaz Islam jest zapewne religią, która w ciągu wieków przeszła największą ewolucję. Nie tylko musiał się przystosować do ducha rozmaitych ludów, jakie zwróciły się ku Mekce, a mieszkały od kręgu po-larnego (muzułmanie z Syberii i Finlandii) aż na południe od równika (muzułmanie z Malajów), ale zmieniał się też w miarę upływu czasu.
Cywilizacja średniowiecznego Środkowego Wscho-du osiągnęła już znaczny stopień rozwoju, gdy w VII w. zaczął się w niej krzewić islam. Odtąd jego dzieje utożsamiały się z losami tej cywilizacji.
W czasach Partów (r. 250 p.n.e. 226), kiedy ta kul-tura była jeszcze bardzo młoda, i za panowania Sasanidów (226-651), w epoce swojego „renesan-su”, średniowieczny Środkowy Wschód wyznawał buddyzm „Wielkiego Wozu" w okolicach sąsia-dujących z Indiami, zoroastryzm w Samarkandzie, Persji i Armenii, sabeizm w Mezopotamii, a chrześ-cijaństwo w Syrii i Azji Mniejszej.
W ciągu w. VIII te różne religie, które miały pewne cechy wspólne, zdominowane zostały przez islam, wówczas żądny przede wszystkim panowania doczesnego. Ale w wieku IX Środkowy Wschód miał już dość tego interesownego i zmaterializowanego islamu i powracał do starych wierzeń przedmuzułmańskich.
Islam pierwotny, dzieło Mahometa (ok. r. 571-632) i jego bezpośrednich następców, zrodził się w Hidżazie, prowincji położonej nad Morzem Czerwonym, a następnie stolicą jego stał się Damaszek (panowanie Omajjadów r. 661-750), miasto syryjskie w pobliżu Morza Śródziemnego. Obciążony chrześcijańskimi wpływami monofizyckimi spotkał się z ogólnym oporem ludów wyznających mazdaizm (parsów) i zwolenników chrześcijańskiego kościoła nestorian, a także Mandejczyków, czyli Sabejczyków, zwanych również „chrześcijanami świętego Jana Chrzciciela".
W II wieku islamu (VIII-IX w.) te stare wschodnie wierzenia hindusko-parsyjskie, chrześcijaństwo i neoplatonizm spowodowały ferment w islamie. Z jednej strony pojawiły się kierunki wolnomyślicielskie: racjonalizm (muctazila), z drugiej mistyczne - sufizm. Ten drugi kierunek miał ogromny wpływ na rozwój islamu. Nazwa pochodzi od słowa suf (wełna), jako że sufi nosili wełnianą odzież.
Meczet Umajadów - Damaszek, Syria
Wedle ich teorii światem rządzi następująca hierarchia świętych: trzystu achjar, czterdziestu abdal, siedmiu abrar, czterech autad, trzech nukaba i wreszcie jeden kutb (biegun, oś świata, rządzący światem przy pomocy otaczających go świętych).
Te bardzo ważne informacje, które przekazał nam Hudżwiri (zm. 1072), indoirański historyk sufizmu, zdają się odpowiadać rzeczywistej organizacji sufich, tworzących rodzaj gmin, potem bractw, których ośrodkami były miasta Mezopotamii, początkowo Basra i Kufa, a od polowy IX w. Bagdad, stolica kalifów abbasydzkich, skąd sufi rozproszyli się po wszystkich ziemiach opanowanych przez islam.
Sufi umieli nadzwyczaj zręcznie ukrywać właściwy cel swojego zakonu pod pozorami świętości i budującej cnoty. Jedni, jak al-Charraz (zm. 890), głosili fana, rozpłynięcie się w bóstwie, to znaczy powrót do Allaha, inni, jak al-Kassab (zm. 884), stosowali metodę propagandy przez zgorszenie; publicznie oskarżali się o największe grzechy i zbrodnie, byle zwabić jak najwięcej ludu i zjednać sobie stronników.
Jeszcze inni przy pomocy przyjaciół tworzyli wokół siebie legendy, a jednocześnie sami udawali pokorę, aby tym skuteczniej zwodzić zarówno prostaczków, jak śmiałe umysły. Tak postępował at-Tustari (zm. 886 lub 896), o którym powiadano, że „stąpał po wodzie”, a kiedy jakiś nieznany człowiek zagadnął go pewnego razu: „Czy prawdą jest, że stąpasz po wodzie?” - at-Tustari odpowiedział: „Zapytaj o to raczej mego sąsiada, muezzina, który nie kłamie”. Wówczas muezzin opowiedział, jak to w ubiegłym tygodniu wyciągnął sufiego z sadzawki klasztornej, gdzie ów wpadł i o mało nie utonął. Nie zrażony tą odpowiedzią nieznajomy, jeden z owych śmiałych umysłów, przystał do mistrza, uznawszy go za człowieka szczerego.
W nadmiarze gorliwości wielu z nich szukało męczeństwa, aby tym mocniej oddziałać na wyobraźnię. Al-Halladż (zm. 921), Pers z pochodzenia, mistyk czczony przez sufich jako jeden z ich największych męczenników, choć sam odrzucał ich naukę, głosił, że jest równocześnie Allahem i Prorokiem. Dał się ukrzyżować jak Jezus Chrystus, którego chciał naśladować.
Wkrótce potem inny przedstawiciel sufizmu, Szalmakani (zm. 933), został ukrzyżowany przez sunnitów, gdyż twierdził, że jest Duchem Świętym. Inni wreszcie zapowiadali koniec świata i przyjście proroka, czyli Mahdiego, na rok 350 (960-961); również oni przypłacili męczeństwem swoje zuchwalstwo.
Większość jednak trzymała się środków mniej gwałtownych i zyskiwała sobie zwolenników dzięki pobożnym uczynkom, jak al-Dżunajd (zm. ok. 910), który odmawiał różaniec „trzy tysiące razy na dobę”. Inni sypiali tylko co trzecią noc albo jadali tylko co 'trzeci dzień.
Sufi byli ogromnie szanowani i kochani przez prostych ludzi, którzy udzielali im gościny w czasie wędrówek, żywili ich i wspomagali pieniędzmi. Wyrażenie: „mieć apetyt jak sufi” oznaczało wielką żarłoczność, chociaż mistrzowie sufizmu zalecali swoim mnichom zachowywanie należnej miary podczas posiłków, na jakie ich zapraszano.
Sufi nie wystrzegali się pewnych grzechów, w przekonaniu, że wielbienie Allaha uwalnia ich od wszelkich innych reguł surowej wiary. Wbrew początkowemu obyczajowi, niektórzy sufi żenili się, a nawet mieli po parę żon, większość jednak zachowywała celibat. Czystość i posty również miały wśród nich zwolenników. Sufi nosili płaszcze z wełny, uważali bowiem, iż tylko taki ubiór przystoi mężom odprawiającym modły.
Kopuła na Skale - zbudowana ok. 691/692 na polecenie kalifa Abd al-Malika - Jerozolima, Izrael
Sufi wprowadzili na nowo śpiew i muzykę, które islam pierwszych stuleci potępił jako zbyt świeckie, uważali bowiem, że są one nieodzownym składnikiem kultu Allaha. Liczne zakony dopuszczały nawet taniec sakralny (być może symbol pozornego ruchu niebios), dzięki któremu osiągane stan ekstazy. W bractwach karamitów w Jerozolimie sufi śpiewali chóralnie i wykonywali muzykę religijną.
W Szirazie sufi pojawili się w połowie X w.; w tym samym czasie zaczęli swoją działalność w Niszapur. Historyk Mukaddasi, który około r. 980 odbył podróż do Kurdystanu, spotkał raz czterdziestu sufich we włosiennicach, żywiących się jedynie żołędziami. W wieku X i XI zakon założony przez Ibn Karama (zm. 868) - karamici - nie tylko opanował Turkiestan i Afganistan, domenę sułtanatu Ghazny (977-1030), ale miał również bractwa w Jerozolimie i Kairze. Do tego samego zakonu należało rzekomo siedemset bractw w Afryce Północnej i w Hiszpanii.
Nie będziemy dociekać, czy sufi z w. X byli dobrymi muzułmanami i ludźmi szczerymi. Tym, którzy zechcieliby postawić sobie to pytanie, od razu odpowiemy, że można by je również dobrze zadać w stosunku do jezuitów Ignacego Loyoli albo protestantów z epoki Kalwina, i zastanowić się, czy wszyscy ci reformatorzy byli - czy też nie byli - szczerymi chrześcijanami. Dla nas ważne jest stwierdzenie, że sufi różnymi metodami potrafili przyciągnąć do siebie stale wzrastający tłum adeptów i że pozyskali sobie cale prowincje, zwłaszcza w Iranie i W Afryce; tak więc sufizm został zaakceptowany przez wszystkie kierunki i sekty islamu.
Dzięki wpływom sufizmu islam, zrazu zwyczajne panowanie Arabów z Hidżazu, ideologia zupełnie lokalna i prowincjonalna, wzniósł się na wyżyny religii naprawdę uniwersalnej, podobnie jak manicheizm lub buddyzm. Sufizm bowiem w znacznym stopniu wyszedł poza islam, a jego mistrzowie byli czczeni zarówno przez chrześcijan, jak przez muzułmanów w Syrii, przez parsów, żydów i muzułmanów w prowincji Fars, przez Hindusów i muzułmanów w Indiach.
Wielu zwolenników miał szyizm, który w sposób jawny i gwałtowny agitował na rzecz swojej doktryny politycznej i spotkał się z opozycja ortodoksji (sunny). Znaczenie jego omówimy dokładniej na początku rozdziałów IV i V. Tu zaznaczymy tylko, że ruch szyicki skoncentrował się na pojęciu imamatu, czyli na zagadnieniu prawowitej władzy w islamie.
Spośród szyitów jedni, jak karmaci z al-Ahsa, o których dalej opowiemy obszerniej, nie uznawali po prostu kapłańskiego charakteru imamów, podczas gdy inni bronili świętości pierwszych następców Mahometa. Wśród tych ostatnich zajdyci, których dużo było w Persji, za ostatniego imama uznawali Zajda (zm. 739), ismailici zaś, rozpowszechnieni zwłaszcza w Afryce (w Egipcie panowała ismailicka dynastia Fatymidów), głosili, że ostatnim imamem był Ismail, krewny Zajda w trzecim stopniu. Dwa te kierunki istnieją do dziś, ale wegetują w stanie szczątkowym jedynie w Jemenie i w Zanzibarze.
W X wieku szyici różnych odłamów chcieli mieć jako władców tylko swych wspólwyznawców i wszędzie, gdzie dochodzili do władzy, tępili sunnítów, czyli tych, którzy uznawali Abbasydów, a zwłaszcza Omajjadów, zepchniętych zresztą w r. 744 do Hiszpanii jako „zbrodniczy ród uzurpatorów”.
Sunnici gwałtownie zwalczali szyitów. Hiszpański historyk sekt szyickich Ibn Hazm (zm. 1064) twierdzi, że karmaci i ismailici po prostu odrzucili „prawdziwy islam" i wrócili do zwykłego ,,dualizmu". Różni historycy społeczeństw muzułmańskich, a wśród nich Nizam al-Mulk (zm. 1092), podtrzymywali tę tezę. Przez ,,dualizm" rozumieli teorie manichejczyków. W każdym słowie, a nawet w każdej literze, szyici dopatrywali się znaczenia alegorycznego, które interpretowali tak, jak im było wygodnie.
II - MECZETY - SŁUŻBA BOŻA I NABOŻEŃSTWA - KAPŁANI - RAMADAN
W średniowieczu meczet był ośrodkiem życia religijnego, intelektualnego i społecznego, a nie świątynią w ścisłym znaczeniu tego słowa. Jedynym sanktuarium muzułmanów, miejscem, gdzie znajduje się ołtarz i gdzie odprawia się modły, jest świątynia Kacba w Mekce.
Meczet jest to zespół architektoniczny z obszernym dziedzińcem, pośrodku którego znajduje się sadzawka, fontanna, studnia albo źródło; dziedziniec otaczają kryte galerie, z których wchodzi się do licznych sal różnej wielkości i różnie urządzonych. Jedne z tych sal, dość duże, aby pomieścić tysiące wiernych, przeznaczano na wspólne modlitwy i rozmyślania, w innych odbywała się nauka, a także obchodzono święta i organizowana wszelkiego rodzaju zebrania o charakterze publicznym.
Meczet był otwarty dniem i nocą. W zasadzie woźni mieli obowiązek zamiatać, czyścić lampy, zamykać drzwi po ukończeniu modłów i nie wpuszczać w obręb ogrodzenia dzieci i zwierząt, ale w rzeczywistości działo się inaczej: znajdowali tam schronienie podróżni, żebracy, bezdomni; ludzie schodzili się w meczecie tłumnie w godzinach, kiedy muezzin wzywał wiernych do modlitwy, ale spieszyli tam również w innych porach, żeby zobaczyć się ze znajomymi, pogawędzić, zagrać w szachy, usłyszeć i skomentować najświeższe wiadomości. Poeci wygłaszali swoje utwory, a gawędziarze i połykacze szabel zabawiali szerszą publiczność; tam również wyznaczali sobie spotkania zakochani i mieli swoje siedlisko pisarze publiczni, tam przewalał się gęsty tłum, wypoczywając w dzień przy świetle słonecznym, wieczorem zaś przy blasku lamp.
Meczet Amra Ibn al-Asa - najstarszy meczet w Fustacie (obecnie część Kairu, Egipt)
Mukaddasi (który pisał około r. 985) naliczył, że pewnego wieczora w głównym meczecie w Fustacie (Stary Kair) odbyło się ponad sto różnych zgromadzeń, a Ibn Haukal (zm. 977) dziwi się, że restauratorom i przekupniom wolno ustawiać kramy na dziedzińcach meczetów.
Po wsiach bywały meczety niedużych rozmiarów, pozbawione wszelkich, ozdób i zbytku, ze zwykłą studnią pośrodku dziedzińca; w mieście prawie każda dzielnica miała swój meczet, a oprócz tego istniał tam przynajmniej jeden meczet „katedralny”, to znaczy taki, który miał prawo posiadać minbar (kazalnicę), i tylko w nim mogła się odbywać piątkowa modlitwa publiczna. Toteż nazywano go meczetem piątkowym.
W ubogich meczetach podłogę okrywały pospolite maty, ale w bogatych rozścielano cenne maty z Maghrebu albo Abadanu, w Iranie zaś, kraju kobierców, sale zawieszone były pięknymi kilimami tkanymi w pobożne teksty i wersety.
W okolicach, w których zachodzą duże wahania temperatury, jak w Azji Środkowej i Iranie, gdzie termometr zimą opada do -40°C, a w lecie podnosi się do +50°C, w zimie rozstawiano w salach spore piecyki, latem zaś wielkie misy miedziane pełne lodu.
Oświetlano meczet mnóstwem olejnych lamp i latarń z porcelany, szkła i cyzelowanego srebra. Niektóre z nich, z cyzelowanego złota, były po prostu bezcenne, jak np. w Jerozolimie, w Mekce i w Medynie.
W wielkich miastach było dużo meczetów, na przykład w Aleksandrii w w. XII można było zobaczyć po trzy i cztery meczety zbudowane jeden przy drugim. Niektóre z nich wznoszono z wielkich sum ofiarowanych przez osoby prywatne, ale częściej z pieniędzy uzyskanych drogą składek; jedne meczety dysponowały własnymi dochodami, z których mogły pokrywać wydatki, inne zaś subwencjonowało państwo. W roku 1012 istniało w Egipcie osiemset meczetów, które nie posiadając żadnych dochodów własnych pozostawały całkowicie na utrzymaniu państwa; kalif poczynił na ich rzecz fundacje, aby mogły opłacać śpiewaków, teologów, muezzinów i służbę.
Mihrab - wskazuje kierunek modłów W XII wieku utrzymanie wielkiego meczetu Amra w Fustacie kosztowało trzydzieści tysięcy dinarów maghrebińskich dziennie, a meczet Omajjadów - wielki meczet w Damaszku, zatrudniający pięciuset stałych śpiewaków - dysponował ośmiuset tysiącami dinarów tyryjskich rocznie.
Religia odgrywała dużą rolę w życiu muzułmanów, a praktyki religijne zajmowały im znaczną część dnia. W meczecie odprawiano dziennie pięć nabożeństw; pierwsze przed Wschodem słońca, drugie między godziną dwunastą a drugą, trzecie pod koniec popołudnia, gdy słońce zniżało się na niebie, czwarte po zachodzie słońca, a piąte wieczorem, po kolacji. W tych porach muezzin ze szczytu minaretu wzywał wiernych do modlitwy. Najchętniej na muezzinów do służby dziennej wybierano ślepców, aby z góry nie mogli podglądać nie zawoalowanych kobiet, krzątających się po dziedzińcach domów. Pełniąc służbę wieczorna, muezzin zapalał latarnie na długim kiju, aby ci, do których głos jego nie docierał z powodu odległości, mogli go zobaczyć. Wyraz minaret znaczy: latarnia (morska).
Pomocnicy muezzinów musieli wiedzieć, kiedy zbliżała się pora nabożeństwa, i dlatego zawsze byli to ludzie biegli w astronomii. Obserwując niebo i posługując się astrolabiami, odczytywali godzinę za dnia i w nocy, a w wielkich meczetach były ponadto zegary wodne, które wskazywały godziny, a nawet półgodziny i kwadranse za pomocą grającego automatu w dzień, a za pomocą różnokolorowych lamp - w nocy. Istnieją zresztą rozprawy opisujące drobiazgowo sposoby fabrykowania tych bardzo udoskonalonych zegarów.
W każdej sali przeznaczonej na modlitwy znajdował się mihrab, który w owym czasie był nowością zapożyczoną z kościołów chrześcijańskich i dopiero z czasem miał zostać uświęcony obyczajem. Mihrab, rodzaj łukowato sklepionej niszy, bogato zdobiony mozaiką, zrobiony z marmuru albo cennego drzewa, wyobrażał bramę mistyczną i wskazywał kierunek, gdzie znajdowała się Mekka; pięć razy dziennie, o tej samej porze, kiedy modlono się w Kacbie, wierni gromadzili się w meczecie i zwróceni ku mihrabowi modlili się w duchowym zespoleniu z tymi, którzy to czynili w Mekce.
W oznaczonej godzinie imam stawał przed mihrabem, a wierni, stojąc za nim, powtarzali wszystkie jego ruchy i półgłosem, jednocześnie z nim, odmawiali modlitwy.
Każda modlitwa składała się z dwóch do czterech rukuc, skłonów, i kończyła się dwoma sudżud, to znaczy, że wierni, przysiadłszy na piętach, pochylali się nisko, aby dotknąć czołem ziemi, a ręce kładli płasko na ziemi przed sobą. Tym różnym ruchom towarzyszyły odmawiane półgłosem wersety i formuły. Sposób zachowania się podczas modlitwy i wygłaszania wersetów był dokładnie ustalony, zależnie od „obrządku". W meczetach mężczyźni i kobiety oddzieleni byli płócienną zasłoną na wysokość około 2 m i po nabożeństwie wychodzili różnymi drzwiami.
Istniały dwojakie ablucje: małe i wielkie. Małych dokonywano nieraz wprost na dziedzińcu meczetu, wokoło basenu i fontanny; wielkie ablucje odbywały się w hammam (łaźnia, l.mn.: hammamat), która mieściła się zawsze w bezpośrednim sąsiedztwie meczetu.
Ponieważ należało także wymyć zęby i paznokcie, przyciąć starannie zarost, jednym słowem: być schludnym od stóp do głów, codziennie na dwie godziny przed wschodem słońca, gdy dźwiękiem rogu oznajmiano wiernym, że hammam jest otwarta, natychmiast zaczynali się tam tłoczyć mężczyźni, aby odbyć ablucje rytualne. Wielkie ablucje przez zanurzanie się w wodzie obowiązywały po stosunku seksualnym.
Kobiety korzystały z dyspensy i nie musiały ani spieszyć przed świtem do hammam, ani uczestniczyć w porannym nabożeństwie; mogły pomodlić się w domu i poprzestać na symbolicznych ablucjach, biorąc z naczynia garść piasku, którym pocierały sobie czubek nosa i końce palców. Do hammam wybierały się po południu. Częściowych zwolnień od postu i modłów udzielano również w wypadku choroby, podróży, służby wojskowej, wyprawy wojennej itd.
W pobliżu meczetu wznosił się budynek mieszczący ubikacje; łatwo go było rozpoznać po setkach dzbanów, stojących rzędem przed drzwiami, a służących wiernym do ablucji. Zalecane było załatwianie tych spraw przed udaniem się na nabożeństwo. Obok znajdowała się przechowalnia obuwia, które wierni zdejmowali przed wejściem do meczetu. Niezliczone pary sandałów i trzewików wkładano do szafek i każdy otrzymywał znaczek, aby szybko odnaleźć je przy wyjściu. Nieco dalej mieściły się kramy golarza i perfumiarza, gdzie można było nabyć esencję różaną, fiołkową i jaśminową.
Wkrótce po wezwaniu odśpiewanym przez muezzina zaczynało się nabożeństwo. Począwszy od wieku X wprowadzono do rytuału rodzaj śpiewanych recytacji Koranu i pomnożono ilość muezzinów, śpiewających w chórze. W Iranie wschodnim śpiewacy zasiadali w ławkach u stóp minbaru (kazalnicy o siedmiu stopniach, po których wchodził kaznodzieja); zwyczaj śpiewania tekstów Koranu i modlitw szybko się rozpowszechnił. Podobnie jak przedtem magowie śpiewali gathy, hymny Zaratustry, pięć razy dziennie (pięć gath), tak teraz wzorem Zend-Awesty pięć modlitw, czyli salawat, łączyło się ze śpiewem i muzyką. Również samo nabożeństwo, które początkowo miało charakter raczej prymitywny i oschły, zaczęło upodabniać się do ceremonii odprawianych w świątyniach Ognia, co budziło wielkie zdziwienie wśród Arabów z Hiszpanii i Afryki, gdy przybywali na Wschód, gdyż oni skrupulatnie zachowywali stare obyczaje; twierdzili więc, że: „Na Wschodzie islam już nie istnieje!"
*
Fragment książki: Aly Mazaheri - Życie codzienne muzułmanów. W średniowieczu (wiek X-XIII)
© 2004-2011 
==>> WPROWADZENIE
Wersja do druku
Góra