Mojżesz - Michelangelo Buonarroti Jest to termin hebrajski, który posiada kilka znaczeń. Używa się go na określenie pierwszych pięciu ksiąg Hebrajskiej Biblii, tak zwanego „Pięcioksięgu", zawierającego Księgi: Rodzaju, Wyjścia, Kapłańską, Liczb oraz Powtórzonego Prawa.
W tradycji żydowskiej każda z tych ksiąg ma swój własny tytuł pochodzący od pierwszego słowa (od pierwszych słów), jakim się zaczyna. Na kolejnych stronach tytuły te będą podawane przy podziale dyskutowanych zagadnień. A zatem zacznijmy od Księgi Rodzaju (Genesis/Bereszit). Pierwszy termin - Genesis - ma swe źródło w tradycji grecko-łacińskiej i oznacza „pochodzenie" albo „początek".
Tytuły ksiąg biblijnych: Genesis, Exodus itd. [polskie tłumaczenia: Rodzaju, Wyjścia] używane obecnie w językach współczesnych pochodzą z Septuaginty (w skrócie LXX), najstarszego tłumaczenia Biblii z języka hebrajskiego na grecki. Bereszit znaczy „na początku". Są to pierwsze słowa księgi, a zarazem pierwsze słowa Biblii. „Tora" to termin określający pierwszą część Biblii Hebrajskiej, która dzieli się na trzy części: Prawo, Proroków i Pisma.
Z pierwszych liter hebrajskich określeń {Tora, Newiim, Ketuwim) powstał akronim Tanak, który jest również tytułem angielskiego tłumaczenia Pisma świętego wydanego przez Jewish Publication Society w 1988 roku.
Istnieje ponadto Tora ustna. Jest to interpretacja Tory biblijnej, która jak wierzą Żydzi, została objawiona Mojżeszowi, a następnie była przekazywana ustnie, aż do czasu, gdy stopniowo została spisana - już w erze chrześcijańskiej - w dziełach zwanych Miszną i Talmudem. Tora, zarówno ta spisana (biblijna), jak i ustna (talmudyczna) jest uważana za aktualną i wiążącą dla dominującego dzisiaj judaizmu rabinackiego.
W języku teologicznym zwrot „Prawo i Ewangelia" jest używany jako rodzaj skrótu na określenie różnicy pomiędzy dwoma Testamentami. To rozróżnienie pomiędzy dwoma pojęciami było szczególnie popularne w teologii protestanckiej, ale być może już się przeżyło. Jest ono uproszczeniem, ponieważ określając w ten sposób całą Hebrajską Biblię sugeruje, że jej głównym elementem jest prawo i związana z nim atmosfera legalizmu. Jeśli nie ma dodatkowych wyjaśnień, termin „Tora"/„Prawo" jest używany przez nas na określenie pierwszych pięciu ksiąg Biblii.
Trzeba jednak podkreślić, że termin „Tora" ma również inne znaczenia. Przede wszystkim oznacza „nauczanie" lub „pouczenie", niezależnie od tego, czy pochodzi ono od Boga przez Mojżesza, czy od rodzica (Prz 10, 1). W ten sposób instrukcje kultyczne, przepisy rytualne, „statuty i nakazy" (por. Pwt 6,1) i wiele innych przepisów mogą być dla ułatwienia zebrane w tzw. kodeksy, które współcześni bibliści znajdują w Torze, jak chociażby „Kodeks Przymierza" (Wj 20, 22-23, 33). W innych tekstach termin ten określa całość stylu życia w Izraelu, jak o tym świadczy Pwt 4, 8: „Któryż naród wielki ma prawa i nakazy tak sprawiedliwe, jak całe to Prawo". Podobnie prorok Jeremiasz (31, 31-33) mówi o nowym przymierzu: Pan obdarzy swój naród prawem wyrytym w ich sercach.
Rozumienie Tory w Izraelu jest chyba najlepiej ukazane w Księdze Psalmów. Psalm pierwszy mówi o „medytowaniu" (głośnym czytaniu, zagłębieniu się w tekście) Prawa dniem i nocą. Psalm 19, 7-10 nawiązuje do doskonałości Prawa. Najdłuższy z psalmów (Ps 119), liczący dwadzieścia dwie strofy, po osiem wersów w każdej, następujących po sobie zgodnie z alfabetem hebrajskim (tak zwany psalm „akrostychiczny") w każdym wersie używa synonimów na określenie Prawa, takich jak np. pouczenie czy rozporządzenie. Prawo jest wychwalane jako radość, jako dające życie, jako cenniejsze od czegokolwiek innego. Dzięki takiej modlitwie osiąga się prawdziwe szczęście oraz zachwyt, które zapewnia wierzącym poznanie Boga (zob. np. 119,17.25.47 itd.). Jednym z najważniejszych momentów liturgii synagogalnej jest wnoszenie zwoju Tory przed zgromadzoną wspólnotę. Wielu współczesnych Żydów celebruje święto nazwane Simchat Tora - „Radość Tory".
Przeciwieństwem bogatego w znaczenia terminu „Tora" jest drętwy i poważny synonim „Pięcioksiąg" [Pentateuch], którego używa siew kręgach chrześcijańskich. Pochodzi on od słów greckich, które oznaczają „pięć" oraz „pojemnik", „schowek". To ostatnie słowo odnosi się do faktu, że zapisane skóry albo zwoje papirusów przechowywane były w odpowiednich skrzynkach czy futerałach. Kodeks albo inaczej forma „książkowa" materiału, na którym pisano, nie pojawiła się wcześniej niż w początkach ery chrześcijańskiej.
Można zauważyć, że bibliści jeszcze dodatkowo skomplikowali tę sytuację nazywając „Tetrateuchem" pierwsze cztery księgi, od Księgi Rodzaju do Księgi Liczb, a „Heksateuchem" pierwsze sześć ksiąg Biblii, od Księgi Rodzaju do Księgi Jozuego. Za taką terminologią stoi pewna wizja interpretacyjna zawartego w nich materiału biblijnego.
Jaka jest struktura Tory?
Prawie każde dzieło literackie może być podzielone i przedstawione na kilka różnych sposobów, zależnych od zastosowanej głównej zasady podziału. Idąc po linii historycznej, o ile taka istnieje, można by zaproponować następującą strukturę Tory:
Księga Rodzaju 1-11: prehistoria
Księga Rodzaju 12-50: historia patriarchów oraz Józefa i jego braci
Księga Wyjścia 1-19: historia wyjścia z Egiptu
Księga Wyjścia 19,1- Księga Liczb 10, 11: wydarzenia na Synaju aż do odejścia rok później
Księga Liczb 11,1-22,1: wędrówka przez pustynię do Transjordanii
Księga Liczb 22,2-36, 13: wydarzenia na wyżynie Moabu.
Księgę Powtórzonego Prawa najlepiej podzielić w oparciu o trzy główne mowy Mojżesza: 1, 6-4, 40; 5, 1-28, 69; 29, 1-32,52. Można je wyróżnić na podstawie wzmianek dotyczących wezwań Mojżesza skierowanych do ludu. Ostatni rozdział zawiera Hymn Mojżesza, jego „końcowe" błogosławieństwo oraz opowiadanie o jego śmierci na górze Nebo.
Linia historii przebiega od stworzenia świata, przez patriarchów, do ich potomków, którzy pod przewodnictwem Mojżesza zostali wyzwoleni z niewoli, i którzy zawarli przymierze z Jhwh, wiążąc się zobowiązaniami przymierza. Wędrówka doprowadziła potomków Józefa z Egiptu na Synaj, a następnie na wyżynę Moabu. I w tym momencie można być zaskoczonym.
Dlaczego Tora/Pięcioksiąg zatrzymuje się właśnie tutaj (ostatnią informacją jest śmierć Mojżesza: zob. Deuteronomium 34)? Kluczowym motywem narracji, już od czasów Abrahama, była obietnica ziemi. Ale Pięcioksiąg kończy się w momencie, gdy naród stoi właśnie u granic Ziemi Obiecanej. Naturalną kontynuacją i końcowym punktem linii historycznej jest Księga Jozuego, w której przedstawione jest zdobycie ziemi pod wodzą Jozuego oraz osiedlenie się w niej (stąd można mówić o Heksateuchu, czyli o sześciu księgach). Dlaczego jednak Tora kończy się właśnie tam, gdzie się kończy? Dlaczego te pięć ksiąg uznano za oddzielną całość, gdy tymczasem punktem kulminacyjnym historii jest otrzymanie ziemi w Księdze Jozuego? Odpowiedzi można się tylko domyślać. James Sanders zaproponował ciekawe wyjaśnienie. Gdy w okresie powygnańczym Tora otrzymała ostateczną formę, zamierzano podkreślić wierność prawu Mojżeszowemu. Udręki wygnania (587-539 r. p.n.e.) były wynikiem niewierności Izraela wobec Tory.
Ponieważ te pięć ksiąg zawiera objawienie Bożej woli w tekście, który rozciąga się od 19. rozdziału Księgi Wyjścia do 10. rozdziału Księgi Liczb, jak również w prawie deuteronomicznym, które tak często głoszone jest w Księdze Powtórzonego Prawa 12-26, oraz z uwagi na to, że Mojżesz był najważniejszym prawodawcą, zrozumiałe jest, że naród powraca do „początków" i zamierza żyć zgodnie z nimi w okresie powygnańczym. Mojżesz staje się bohaterem dla narodu, który interpretuje swoją klęskę jako następstwo niewierności w przestrzeganiu słowa Bożego. Izrael otrzymał teraz jeszcze jedną szansę. Jak mówi Psalmista Jeśli dziś usłyszycie głos Jego..." (Ps 95,7). Ciągłe powtarzanie tego „dzisiaj" przez całe Deuteronomium pozwala narodowi duchowo powrócić na Synaj (i Moab) celem odnowienia przymierza z Panem i złożenia przysięgi na wierność.
KSIĘGA RODZAJU - GENESIS - BERESZIT
Jaka jest struktura Księgi Rodzaju?
Prehistoria biblijna: rozdz. 1-11
Okres patriarchów: 12-36
Historia Józefa: 37-50
Księgę tę dzieli się na różne sposoby, ale powyższy podział na trzy zasadnicze części wydaje się bardziej pomocny niż inne, bardziej szczegółowe. Może warto dodać, że większą część okresu patriarchów zajmuje postać Jakuba, a to dlatego, że na jego życie przypada również prawie cała historia Józefa. Izaak ukazany jest bardzo przełomie, niemal jak lustrzane odbicie swego ojca, a szerzej mówi się o nim jedynie w rozdziałach 26-27. Nawet słynna akeda albo „związanie Izaaka" [w tradycji chrześcijańskiej: ofiara Izaaka] (rozdz. 22) wydaje się być częścią historii Abrahama (rozdz. 12-25).
Inny sposób podziału nawiązuje do wskazówek pozostawionych przez tradycję kapłańską i opiera się na zastosowaniu terminu toledot - „pokolenia", który pojawia się dziesięciokrotnie. Pełni on rożne funkcje. Niekiedy poprzez historyczne streszczenia wprowadza genealogie bądź jest łącznikiem pomiędzy jednostkami i pokoleniami (np. 5,1; 10,1; 11,10; 25,12; 35,1). Charakterystyczna dla tego podziału formuła brzmi: „to są pokolenia [dzieje] potomków..." i jest łatwo rozpoznawalna. Poza Księgą Rodzaju formuła ta występuje jedynie kilkakrotnie (np. Wj 6, 14).
KSIĘGA WYJŚCIA – EXODUS - SZEMOT
Księga Wyjścia opowiada o czymś więcej niż tylko o pewnej ucieczce. Czy tytuły „Wyjście", czyli Exodus lub hebrajski Szemot są najodpowiedniejszymi dla tej księgi?
Powiedziałbym, że nie są, choć dałoby się wskazać racjonalne uzasadnienia dla każdego z nich. Jak zauważyliśmy, hebrajskie tytuły pierwszych pięciu ksiąg Biblii pochodzą od słów, które stanowią początek każdej z nich (podobnie jak tytuły papieskich encyklik). Tutaj Szemot albo „Imiona" odnoszą się do synów Jakuba, a sceneria dotyczy doświadczeń ich potomków, „pokoleń Izraela", w Egipcie.
To, co dotąd było historią rodzinną (w Księdze Rodzaju: Abraham, Izaak, Jakub) teraz staje się doświadczeniem „synów Izraela" (Wj 1,1). Grecka tradycja tytułu Exodus -„Wyjście" zwraca uwagę na dramatyczne wydarzenia zbawcze z rozdziałów 1-18, ale nie wspomina wydarzeń na górze Synaj.
Historia związana z Synajem ciągnie się aż do 10. rozdziału Księgi Liczb, gdy Izrael wyrusza spod Synaju. Doświadczenie „wyjścia" staje się na tyle ważne w świadomości Izraela, tak głęboko osadzone w pamięci, że rzadko się zauważa, iż tylko kilka rozdziałów opisuje sam fakt wyjścia. Pozostałe wydarzenia łączą się z wyzwoleniem z Egiptu.
Opowiadanie o akuszerkach, powołanie Mojżesza, przymusowe roboty, konfrontacja Mojżesza i Aarona (albo dokładniej: Pana) z faraonem zakończona ostatnią plagą, która sprawia, że lud opuszcza Egipt - wszystko to zostaje przywoływane w słowie exodus - wyjście. Ale to jest tylko połowa opowiadania. Wędrówka po pustyni, przymierze z Panem na Synaju, budowa Namiotu Spotkania - wydarzenia te wypełniają doświadczenie pustyni, jakie stało się udziałem wielkiego mnóstwa (tak w 12,3 8 określony jest lud rozpoczynający swą wędrówkę). Uciekinierzy przybywają na Synaj - jest to przedstawione w Wj 19, 1 - i pozostaną tam przez rok, aż do podjęcia dalszej wędrówki. Ostatni etap wędrówki do Kanaanu - po zmarnowaniu czterdziestu lat na pustyni - opisuje dopiero Księga Liczb. Zauważmy, że nawet w Księdze Powtórzonego Prawa choć są ukazani, jak stoją już nad brzegiem gotowi do wejścia, to jednak pozostają na wyżynie Moabu.
KSIĘGA KAPŁAŃSKA - LIBER LEVITICUS - WAJJIQRA
Jak można wyjaśnić tytuł trzeciej księgi Tory?
Podobnie jak w przypadku pozostałych ksiąg Tory, hebrajski tytuł tej księgi stanowią jej pierwsze słowa - wajjiqra. Odnoszą się one do wezwania, które Pan skierował do Mojżesza celem przekazania mu praw dotyczących liturgii. Tymczasem angielski [i polski] tytuł pochodzi z tradycji łacińsko-greckiej, która przedstawia księgę jako odnoszącą się do lewitów i kapłanów. Żaden z tych tytułów nie wydaje się w rzeczywistości zadowalający. Wczesna rabinistyczna tradycja nadała księdze tytuł „Prawo Kapłanów", który jest chyba najodpowiedniejszy. Ponieważ jednak teologia deuteronomistyczna mówi o „lewickich kapłanach" (np. Pwt 17,9), oznacza to, że w jakimś momencie utożsamiano kapłanów z lewitami, choć potem nie zostało to zachowane.
Księga Kapłańska jest wśród chrześcijan prawdopodobnie najrzadziej czytaną księgą biblijną, niemniej jednak jest ona o wiele ciekawsza, niż może się to wydawać na pierwszy rzut oka. Pomocne może być dla nas rozróżnienie dwóch głównych części: rozdziałów 1-16 i 17-27.
Cała księga jest dziełem kapłanów--pisarzy, jej pierwsza część dotyczy przede wszystkim różnych obrzędów, tymczasem druga zwana jest „Prawem świętości", ponieważ kładzie szczególny nacisk na świętość (np. 19, 2: „Bądźcie świętymi, bo Ja jestem święty, Pan, Bóg wasz!") Chociaż księga zawiera bardzo stary materiał (należy przypomnieć, że jest ona włączona w historyczny kontekst wydarzeń związanych z górą Synaj, a tradycja kapłańska obejmuje większość tekstów od Księgi Wyjścia 19 do Księgi Liczb 10), to jednak ostateczną formę otrzymała dopiero po niewoli babilońskiej. Księga Kapłańska ustanawia doktrynę świętości (por. pytanie 40.) jako przewodnią dla powygnańczej wspólnoty i interpretowaną jako prawo otrzymane od Boga. Ponad trzydzieści razy powtarza się w księdze: „Pan powiedział do Mojżesza...".
KSIĘGA LICZB – NUMERI - BEMIDBAR
Czy tytuł „Księga Liczb" nie jest trochę dziwny dla biblijnej księgi?
Rzeczywiście, może się on wydawać dziwny. Pochodzi z tradycji grecko-łacińskiej (arithmoi, numeri) i nawiązuje do najważniejszego wydarzenia pierwszego rozdziału księgi - spisu lub przeliczenia Izraelitów, którzy rozpoczęli wędrówkę spod Synaju. Hebrajski tytuł Bemidbar - „na pustyni" lepiej oddaje treść księgi. To właśnie pustynia jest tym miejscem, gdzie znajdują się Izraelici i gdzie pozostaną aż do końca księgi. A zatem, gdy słyszymy o „okresie na pustyni" lub o „wędrówce przez pustynię" musimy sięgnąć do Księgi Liczb, chcąc poznać różne przygody Izraelitów po opuszczeniu Synaju. W kilku przypadkach przywołane są w niej wydarzenia opisane w Księdze Wyjścia, ale jest tam dużo nowych epizodów, szczególnie związanych z napięciami we wspólnocie, z faktem buntu ludu oraz z odmową wejścia do Kanaanu (rozdz. 14.).
KSIĘGA POWTÓRZONEGO PRAWA - DEUTERONOMIUM - DEBARIM
Jak można wytłumaczyć tytuł ostatniej księgi Tory?
Tradycja żydowska zwyczajowo traktuje pierwsze słowa księgi jako jej tytuł: elleh haddebarim, „to są słowa", ale skraca je do debarim (słowa). Ten tytuł doskonale oddaje charakter księgi: „słowa" oznaczają tu słowa Mojżesza wyrażone w trzech mowach. Grecki termin deuteronomion („drugie prawo") pojawia się w Pwt 17, 18, ale jest niedokładnym tłumaczeniem tekstu hebrajskiego, w którym chodzi o „kopię tego Prawa".
Na skutek jednak dziwnego zbiegu okoliczności zwrot „drugie prawo" nie jest wcale taki nietrafny, ponieważ nawiązuje do zawarcia drugiego przymierza, o którym mówi Pwt 28, 29: „To są słowa przymierza, które nakazał Pan zawrzeć Mojżeszowi z Izraelitami w kraju Moabu, oprócz przymierza, jakie zawarł z nimi na Horebie". Prawo zostało przekazane Mojżeszowi na Synaju, ale na równinie Moabu (teren na wschód od Morza Martwego) Izraelici dowiedzieli się o nakazach zawartych w rozdziałach 12-26, w tak zwanym Kodeksie Deuteronomicznym.
*
Fragment książki: Autor Roland E. Murphy OC - Odpowiedzi na 101 pytań o Torę
© 2004-2011 
==>> WPROWADZENIE
Wersja do druku
Góra