Religia a nauka - Chronologia biblijna

Chronologia biblijna

James Ussher W XVII wieku biskup James Ussher obliczył, ile czasu minęło, odkąd Adam pojawił się w ogrodzie edeńskim. Rozumował w następujący sposób. Słowa pierwszego rozdziału Księgi Rodzaju opisują szczegółowo, jak Adam pojawił się szóstego dnia, gdy „Bóg stworzył niebo i ziemię”. Tak więc, według logiki użytej przez biskupa Usshera, okres od momentu, gdy „Bóg stworzył człowieka na swoje podobieństwo”, plus pięć dni daje wiek Ziemi, a także całego stworzenia. Reszta zależy od mającej długą tradycję chronologii biblijnej.

Już w II wieku po Chrystusie rabin Jose ben Halafta w swojej Seder Olam Rabbah (Książce o porządku świata) sporządził listę wydarzeń biblijnych wraz z datami, rozpoczynającą się od Roku 0, gdy Bóg stworzył Adama. Logika „kto kogo kiedy spłodził” rabina Josego umiejscawia narodziny Seta w Anno mundi (roku świata) 130, Enosza w AM 235, Kenana w AM 325 i dalej, narodziny Metuszaela w AM 687, Lamecha w AM 874 i Noego w AM 1056. Potop rozpoczął się w AM 1656, wyjście z Egiptu odbyło się w AM 2448, Żydzi weszli do krainy Kanaan po 40-letniej wędrówce po pustyni Synaj w AM 2488, a Pierwsza Świątynia została zniszczona 850 lat później, w AM 3338.

Nowy kalendarz żydowski podąża tą logiką: rok kalendarzowy, który rozpoczął się o zmroku 8 września 2010 i trwał do września 2011 roku, był rokiem AM 5771. Zakładając, że Bóg stworzył Adama sześć dni po stworzeniu świata, chronologia rabina Josego datuje stworzenie świata mniej więcej na 3760 rok p.n.e.

Jako jeden z pierwszych chronologią biblijną zajął się Juliusz Afrykański (ok. 170–240 r. n.e), który oparł się na greckiej wersji Biblii i umieścił narodziny Seta w Anno Adam 230, potop w AA 2262, exodus w AA 3707, a narodziny Chrystusa w AA 5500. Zakładając, że Chrystus urodził się między 6 a 2 rokiem p.n.e., Juliusz Afrykański umieszcza stworzenie świata około 5504 roku p.n.e.

Najbardziej znaną wczesną chronologią biblijną jest Kronika Euzebiusza, biskupa Cazarei w Palestynie (zm. 339 r. n.e.). Znana jest nam z łacińskiego przekładu Hieronima ze Strydonu. Euzebiusz, tak jak Juliusz Afrykański, umieścił potop w AA 2262, jednak data exodusu to AA 3689, a narodzin Chrystusa – AA 5199.

Wróćmy jednak do naszego XVII-wiecznego badacza chronologii Jamesa Usshera, który, nawiasem mówiąc, był arcybiskupem Armagh w Irlandii i wicekanclerzem Trinity College w Dublinie. Ussher opublikował swój około tysiącstronicowy tekst Annals veteris testamenti, a prima Mundiorigine deducti (Annały Starego Testamentu wyprowadzone z pierwszego początku czasu) w latach 1650–1654. Jego datowanie, w którym potop nastąpił w AM 1656, exodus w AM 2513, a do zniszczenia Pierwszej Świątyni doszło w AM 3416, bliższe jest temu, które sporządził rabin Jose, niż zestawieniom Juliusza Afrykańskiego i Euzebiusza.

W chronologii Usshera Chrystus urodził się w AM 4000. Arcybiskup przyjął, że rok narodzin Chrystusa to 4 rok p.n.e., a więc rokiem stworzenia świata był 4004 rok p.n.e. Ussher nie był pierwszym ani ostatnim uczonym, który wykorzystał opartą na Biblii metodę wyznaczania wieku „Nieba i Ziemi”, jednak jest na pewno najlepiej znanym, najbardziej lekceważonym i najmniej wiernie cytowanym spośród nich. Z perspektywy XXI wieku jego metody jednak mają nieco naukowej wartości. A obliczenia według Stephena Jaya Goulda (1991) „reprezentują naukę na najwyższym w tamtym czasie poziomie. W tradycji badań naukowych był częścią dużej społeczności intelektualistów, pracujących dla wspólnego celu w ramach przyjętej metodyki […]”.

Ta forma nauki wykorzystała wszystkie dostępne zapisy historyczne, aby ułożyć biblijne wydarzenia w porządku chronologicznym, wraz z faktami niebiblijnymi (np. upadek Troi, założenie Rzymu, panowanie cesarzy i faraonów, historyczne daty całkowitych zaćmień Słońca i Księżyca). Podążając za tradycją żydowskich badaczy chronologii, Ussher umieścił początek roku jesienią, a początek dnia o zachodzie Słońca. Z tradycji chrześcijańskiej zaczerpnął oznaczenie niedzieli jako pierwszego dnia tygodnia. W ślad za najbardziej aktualnymi tablicami astronomicznymi jego czasów, Tablicami Rudolfińskimi Johannesa Keplera, datował pierwszą niedzielę po jesiennej równonocy w 4004 roku p.n.e. na 23 sierpnia. Dlatego też, według obliczeń Usshera, pierwszy akt stworzenia miał miejsce o zachodzie słońca, w niedzielny wieczór 22 sierpnia 4004 roku p.n.e. Ussher zasłużył sobie na trwałą sławę, kiedy 1703. edycja Biblii Króla Jakuba pojawiła się z notatką na marginesie, w której uznawał 4004 rok p.n.e. za datę stworzenia świata. Notatka ta ukazywała się na marginesie owej Biblii jeszcze w XX wieku.

Słynne stwierdzenie, że człowiek został stworzony o godzinie 9 rano, zostało ogłoszone przez wielebnego Johna Lightfoota, mimo że jest zwykle błędnie przypisywane biskupowi Ussherowi. Lightfoot, współczesny Ussherowi, był wybitnym uczonym biblijnym i także zajmował stanowisko uniwersyteckiego wicekanclerza, ale w Cambridge. W 1642 roku wydał 20-stronnicową książkę zatytułowaną A few and New observations upon the Book of Genesis (Kilka nowych obserwacji na podstawie Księgi Rodzaju). Według Lightfoota „Niebo i Ziemia, środek i obwód koła zostały stworzone razem w tej samej chwili; i chmury pełne wody […] zostały stworzone w tej samej chwili co one [...]. Przez dwanaście godzin niebo poruszało się w ciemności; i później Bóg rozkazał i pojawiło się światło na północnym horyzoncie”. Oznacza to, że przez pierwsze dwanaście godzin po stworzeniu świat był pogrążony w ciemnościach. Następnie Bóg sprowadził światło dnia. Lightfoot kontynuuje: „Człowiek został stworzony przez Trójcę o trzeciej godzinie dnia, czyli o godzinie 9 rano”. Według Lightfoota moment stworzenia nastąpił o godzinie 6 po południu podczas przesilenia jesiennego w 3929 roku p.n.e. Po dwunastu godzinach ciemności i kolejnych trzech godzinach dnia człowiek został stworzony o godzinie 9 następnego ranka.

Chronologie Lightfoota i Usshera połączono w 1896 w popularnym i znaczącym tekście A history of warfare of science with theology in Christendom (Historia wojny nauki z teologią w chrześcijaństwie) napisanym przez Andrew Dicksona White’a, współzałożyciela i pierwszego dyrektora Cornell University. W swoim tekście White błędnie przypisał Ussherowi autorstwo obliczenia, według którego człowiek został stworzony o godzinie 9 rano 23 sierpnia 4004 roku p.n.e.

WKRACZAJĄ ASTRONOMOWIE

Johannes Kepler Na początku XVII wieku Johannes Kepler, którego bona fides jako twórcy astrofizyki matematycznej w postaci praw Keplera są niekwestionowane, zaproponował astrofizyczny model wyznaczania wieku Wszechświata. Według Keplera Słońce w momencie stworzenia świata znajdowało się w apogeum (w takim momencie orbity Ziemi, w którym Słońce i Ziemia są od siebie najbardziej oddalone) i jednocześnie w głowie gwiazdozbioru Barana. Kepler rozumiał, że kierunek apogeum – kierunek względem gwiazd tła w gwiazdozbiorze zodiaku, w którym obserwator z Ziemi widzi Słońce wtedy, kiedy osiąga ono pozycję apogeum – zmienia się z roku na rok, jednak bardzo powoli.

Posługując się obowiązującymi w tamtym czasie wartościami tempa ruchu apogeum i pozycji Słońca, Kepler obliczył, w którym momencie w przeszłości apogeum znajdowało się w głowie gwiazdozbioru Barana. Jego odpowiedź brzmi: Bóg stworzył świat w 3993 roku p.n.e. podczas przesilenia letniego.

Współczesny Keplerowi duński astronom Christian Longomontanus użył tej samej logiki i obliczył, że stworzenie świata nastąpiło w 3964 roku p.n.e. Nawet Isaac Newton, który współtworzył analizę matematyczną i odkrył pierwsze poprawne ilościowe prawo grawitacji, miał swoje zdanie na ten temat. W pracy Chronology of ancient kingdoms: Amended (Chronologia starożytnych królestw: poprawiona), wydanej pośmiertnie w 1728 roku, Newton połączył informacje z Pisma Świętego, Dziejów Herodota i astronomii – wykorzystał obliczenia stopnia precesji punktów równonocy, co pozwoliło mu ustalić, że wyprawa Argonautów miała miejsce w 936 roku p.n.e. – by podać 3998 rok p.n.e. jako datę stworzenia świata.

Mogło się wtedy wydawać, że do XVIII wieku uczeni uzgodnili stanowisko: stworzenie miało miejsce około 4000 roku p.n.e., plus minus kilka dekad. Lightfoot (3929 rok p.n.e.), Longomontanus (3964 rok p.n.e.), Kepler (3993 rok p.n.e.), Newton (3998 rok p.n.e.) i Ussher (4004 rok p.n.e.) wykorzystali różne metody naukowe. Nie zgadzali się co do kilku szczegółów oraz daty rocznej, jednak wielu teologów, astronomów i fizyków uznało, że wiek Ziemi i reszty Stworzenia razem z nią wynosi około 5800 lat. Jednak zbieżność opinii nie jest równoważna z ich poprawnością. Było wielu innych uczonych, korzystających z dowodów z innych dziedzin nauki, którzy nie zgodziliby się z tymi twierdzeniami.

Tabela: Daty stworzenia Wszechświata wyznaczone na podstawie chronologii biblijnej.

Badacz chronologii	Data stworzenia Wszechświata
rabin Jose ben Halafta	3760 r. p.n.e.
wielebny John Lightfoot	3929 r. p.n.e.
Christian Longomontanus	3964 r. p.n.e.
Johannes Kepler	3993 r. p.n.e.
Isaac Newton	3998 r. p.n.e.
biskup James Ussher	4004 r. p.n.e.
Euzebiusz, biskup Cezarei	5203 r. p.n.e.
Juliusz Afrykański	5504 r. p.n.e.