Powieść religijna - Novel of christian antiquity
novel of christian antiquity (ang. powieść o starożytności chrześcijańskiej) nazywana niekiedy religious novel ('powieść religijna') niezupełnie słusznie, ponieważ wywodzi się ona z history-cznej i w niektórych wypadkach wyraża poglądy sprzeczne z prawowiernością chrześcijańską. Głównym wyróżnikiem powieści o starożytności chrześcijańskiej jest przedstawienie życia chrześcijan w czasach od historycznego życia Jezusa Chrystusa aż do V w.: głównymi pod-okresami, w których autorzy lokują wydarzenia, są czasy Chrystusa, apostolskie oraz mę-czenników i ojców Kościoła.
Drugim wyróżnikiem novel of Christian antiquity, jak w każdej powieści historycznej jest literacka synteza faktów i postaci historycznych z faktami i postaciami fikcyjnymi. Pociąga to za sobą tworzenie akcji, tła i bohaterów możliwie zgodne ze stanem wiedzy o starożytności chrześcijańskiej i z pismami Nowego Testamentu. Proporcje między elementami historycznymi i fikcyjnymi mogą być różne, podobnie jak interpretacja faktów i postaci.
George Croly (1780-1860) Trzecim wyróżnikiem powieści o starożytności chrześcijań-skiej jest wypełnianie luk w przekazie biblijnym lub history-cznym zgodnie z tradycją, legendą lub własną hipotezą. Pod tym względem powieść o starożytności chrześcijańskiej przy-pomina starochrześcijańskie apokryfy, choć u autorów będą-cych prawowiernymi chrześcijanami widać daleko idącą tro-skę o zgodność, a przynajmniej niesprzeczność z duchem i tekstem Nowego Testamentu.
Pisarze, którzy koncentrują się na okresie opisywanym w No-wym Testamencie, dokonują nieraz zmian w sposobie przed-stawienia postaci biblijnych zgodnie z własną interpretacją ich charakterów (np. Judasza i Barabasza) przez wydobywanie na pierwszy plan osób drugoplanowych albo znanych tylko ze wzmianki lub z imienia oraz przez ich konkretyzację. W za-kresie doboru form narracyjnych istnieje w powieści o staro-żytności chrześcijańskiej duża swoboda. Konkretne realiza-cje często przybierają postać biograficznej lub wymiany lis-tów, a narratorem bywa jedna z postaci albo narrator wszech-wiedzący.
Również cele napisania bywają rozmaite. Pionierem powieści o starożytności chrześcijańskiej wydaje się pastor angielski George Croly, romantyczny pisarz, który w 1829 r. wydał fanta-styczno-historyczną powieść Salathiel, opowieść o przeszłości, teraźniejszości i przyszłości o mitycznym Żydzie Wiecznym Tułaczu. Napisane w celu homiletycznym dzieło przedstawia m.in. Rzym za Nerona oraz oblężenie i zniszczenie Jerozolimy podczas wojny rzymsko-żydowskiej.
Edward Bulwer-Lytton
Ostatnie dni Pompei (wyd. z 1926 r.) Zupełnie inne założenia miała pierwsza novel of Christ-ian antiquíty - The Last Days of Pompeií (Ostatnie dni Pompei, 1834) pióra Edwarda Bulwera-Lyttona, który rozpoczął ją w Neapolu, w otoczeniu ruin Pompei i Hercu-lanum (odkopywanych z przerwami, począwszy od 1748 r. aż do zaawansowanego XIX w.). Pisarz motywował swa inicjatywę pisarską rangą zdarzeń uznał okres wybrany przez siebie na "bohatera" za "pierwsze stulecie naszej religii", najbardziej cywilizowane w historii Rzymu, dobrze udokumentowane zabytkami i związane z najstraszniej-szą tragedia w starożytnych dziejach.
Będąc pod wrażeniem wykopalisk, postanowił odtworzyć obraz życia pompejańskiego, łącząc w jednej intrydze i akcji sytuacje autentycznych odkopanych tam osób. W ten sposób odtworzył środowiska greckie, orientalne świą-tyni lzydy i chrześcijańskie. Fakty archeologiczne połączył z informacjami starożytnych Diona Kasjusza i Pliniusza Młodszego, który z pokładu okrętu w Zatoce Neapoli-tańskiej obserwował wybuch Wezuwiusza i opisał kata-strofę w liście do stryja.
Z przedmowy autorskiej wynika, że pisarz tworzył pierwszą powieść o czasach starożytnych świadomie i z rozmysłem. Chcąc przedstawić pełny obraz życia zniszczonego przez kataklizm, zaczął od dość statycznych scen opisowych, które stopniowo ustępują miejsca sersacyjnej i nabierającej dramatycznego tempa akcji. Punktem kulminacyjnym są cyrkowe igrzyska i sceny męczeństwa chrześcijan, przerwane wybuchem wulkanu.
Strona tytułowa Le géníe de christianisme - Geniuszu chrześcijaństwa Mimo dłużyzn w opisach, sentymentalizmu i kreowania wizerunku chrześcijan na modłę angielskich nonkon-formistów XIX w., powieść Bulwera-Lyttona wywarła o-gromne wrażenie i dotąd żyje we wznowieniach i w różnych wersjach filmowych. Autor bardzo poważnie potraktował zagadnienie języka codziennego Rzymian. Wykorzystał w tym względzie doświadczenia i wska-zówki Waltera Scotta.
Kontrast między wykwintem życia, występkami i okru-cieństwem pogan i godnością chrześcijan, sceny mę-czeństwa i zagłady miasta znalazły później echo w do-skonalszej formie artystycznej w Quo vadis? (1888) He-nryka Sienkiewicza. Odpowiednikiem wybuchu Wezu-wiusza stał się u polskiego pisarza pożar Rzymu. Obie powieści kończą się listem nawróconego na chrze-ścijaństwo bohatera, wiodącego szczęśliwe życie z żoną z dala od metropolii.
Zainteresowanie chrześcijaństwem w perspektywie hi-storii zostało przygotowane wcześniej przez ówcze-snych historyków. We Francji należał do nich Francois René Chateaubriand, autor Des beautés poétiques et morales de la religion chretienne (1799), Le géníe de christianisme (1802) i Les martyrs (1809).
W Anglii powstał Ruch Oksfordzki, który sięgał badaniami historycznymi i teologicznymi po-czątków chrześcijaństwa i spotykał się tam z katolicyzmem. Zaczęły powstawać dzieła takie jak Henry'ego Hart'a Milmana The History of Christianity from the Birth of Christ to the Abolition of Paganism (Dzieje chrześcijaństwa od narodzenie Chrystusa do zniesienia pogaństwa. 1840), The History of Latin Christianity (Dzieje chrześcijaństwa łacińskiego. 1854/1855), a później Frederica W. Farrara Life of Christ (Życie Chrystusa. 1874), Life of St Paul (1877) i Early Days of Christianity (Wczesne czasy chrześcijaństwa. 1882).
Nicholas Wiseman
Fabiola czyli Kościół katakumb
wydanie francuskie z 1893 r. Wybitni przywódcy anglikańskiego Ruchu Oksfordz-kiego, nawróceni na katolicyzm, postanowili wyda-wać w serii Popular Catholic Library, "serię opowie-ści Ilustrujących stan Kościola w różnych okresach jego dawnego istnienia". Pierwszą z tych książek była Fabiola, or The Church of the Catacombs (Fa-biola, czyli Kościół katakumb. 1854), historia mę-czeństwa św.św. Agnieszki i Sebastiana, napisana przez Nicholasa Wisemana, kardynała arcybiskupa Westminsteru. Autor, występujący anonimowo, uwa-żał książkę za szkic niehistoryczny, ponieważ przed-stawiała okres zaledwie paru miesięcy i zawierała przesunięcia czasowe dotyczące obojga męczenni-ków, tłumaczące się względami literackimi. Ta krótka opowieść nie ma jednak pretensji do beletrystyki. Jej celem było "zaznajomić czytelnika z praktykami, zwyczajami, stanem, ideami, uczuciami i duchem wczesnych wieków chrześcijaństwa".
Po Fabioli przyszły kardynał John Henry Newman napisał książkę Callista, a Sketch of Third Century (Kaliksta, szkic z trzeciego wieku, 1858). Te dość mierne próby beletryzacji historii uprzedził zacięty nieprzyjaciel katolicyzmu, pastor Charles Kingsley, wydając powieść Hypatia, or The New Foes with an Old Face (Hypatia, czyli nowi wrogowie o starym obliczu. 1853), której akcja rozgrywa się w Alek-sandrii w V w.
Hypatię wymierzył autor przeciw pogańskiemu sceptycyzmowi i idealizmowi, a także przeciw katolickiemu celibatowi i monastycyzmowi, siłom zagrażającym zdaniem Kingsieya "mu-skularnemu chrześcijaństwu" protestanckiemu, które propagował. Jest to więc opowieść apologetyczna o pewnej dozie agresji I kryptoerotyzmu, charakterystycznych dla autora, jedna z pierwszych, w których, sięgając do starożytności realizowano problemy bieżące.
Aleksandria Kinşleya jest sceną walk politycznych i religijnych między chrześcijanami, po-ganami (których przywódczynią ideowa jest uczona neoplatonistka Hypatia), Żydami i Gotami, penetrującymi północną Afrykę. W nieudanym zamachu stanu ginie tytułowa bohaterka, rozszarpana przez fanatycznych mnichów. Wzorami prawdziwego chrześcijaństwa są w utworze biskup Synezjusz i św. Augustyn z Hippony, łączący w syntezie chrześcijańskiej wysoką kulturę klasyczną z praktyczną wiara Hebrajczyków.
Czytelnik ogląda świat przedstawiony oczyma Philammona, młodego szlachetnego mnicha z pustyni, który pod wpływem wydarzeń przeżywa kryzys wiary i w końcu ucieka do eremu z nawróconą siostrą, byłą kurtyzaną. Hypatia jest powieścią o dynamicznej akcji, bogata w postacie i dobrze skomponowaną, ale wyraźnie tendencyjną.
Zupełnie inne z ducha i atmosfery jest powieść eseistyczna przywódcy ruchu estetycznego (aestheticism) Waltera Patera Marius the Epicurean, his sensations and ideas (Mariusz epikrurejczyk, jego doznania í idee. 1885). Pisana wykwintną proza, przedstawia sublimowany obraz panowania Marka Aureliusza i kultury jego czasów jako dokonującą się w bohaterze syntezę epikureizmu i stoicyzmu, przeradzającą się w postawę chrześcijańską. Mariusz, który przyjaźni się z katolikiem rzymskim, w czasie prześladowania chrześcijan zarządzonego przez cesarza filozofa oddaje swe życie za przyjaciela i ginie czczony jako męczennik przez umierających z nim chrześcijan. Powieść Patera zalicza się do novel ol Christian antiquity gównie przez opis katolickiej eucharystii, hymny w domu Cecylii w Rzymie oraz ewolucję duchowa tytułowego bohatera.
Lewis Wallace
Ben Hur. opowieść o Chrystusie
wydanie z 1880 r. Frederic W. Farrar, duchowny i pedagog anglikań-ski, kontynuował nurt powieści starochrześcijań-skiej, pisząc Darkness and Dawn (Ciemność i świt. 1892). powieść z czasów Nerona, która wyprzedziła Quo vadis? i Gathering Clouds (Zbierające się chm-ury. 1895). powieść z czasów św. Jana Chryzosto-ma (IV w.).
Novel of Christian antiquity otrzymała nowy impuls twórczy w Stanach Zjednoczonych, gdy ukazał się Ben Hur, a Tale of the Christ (Ben Hur. opowieść o Chrystusie. 1880) autorstwa Lewisa Waliace'a, a-merykańskiego generała, gubernatora Nowego Me-ksyku I posła do Turcji. W zetknięciu z propagandą agnostycyzmu, prowadzoną przez wpływowego pra-wnika "Boba" lngersolla, w generale obudził się chrześcijanin i autor Ben Hura, powieści, która zdo-była świat nie tylko jako książka, lecz także pier-wowzór sztuk objazdowych i kilku filmów. Ben Hur jest tylko pośrednio "opowieścią o Chrystusie', który ukazuje się w niej zaledwie w trzech epizodach, jed-nak swa działalnością powoduje przemianę skrzy-wdzonego przez Rzymianina księcia żydowskiego. poświęcającego życie zemście i odnowie monarchii lzraela, w chrześcijanina idącego za Chrystusem.
Powieść ta była przykładem spontanicznej twórczości amerykańskiej i przyćmiła inne powieści chrześcijańskie WaIiace'a (The Boyhood of Christ. 1888; The Prince of india. 1893), łącząc gwałtowne namiętności i energię Dzikiego Zachodu, ducha hazardu i rywalizacji, popularne zainteresowanie Biblią i dramat konfliktu między Żydami i Rzymianami.
Lloyd C. Douglas
The Robe Wybujały amerykanizm widać w książce Bruce'a Bar-tona - ukazała się po amerykańskim przekładzie Storia di Chrísto (1921) Giuseppe Papiniego w 1925 r. - The Man Nobody Knows (Człowiek nikomu nie znany). ukazującej Chrystusa dla biznesmenów, który "zebrał dwunastu ludzi z dołów" i stworzył pięknie funkcjonującą "organizację podbijającą świat".
W atrakcyjnej akcji Ben Hur nadal poważny ton nowemu nurtowi powieści amerykańskiej w utworach pastora Lloyda Douglasa, takich jak: The Robe (Szata. 1942) i The Big Fisherman (Wielki rybak 1949) oraz The Silver Chalice (Srebrny Kielich) Thonmsa Costaina, osnuty na możliwej tożsamości kielicha znalezionego w ruinach An-tiochii w 1910 r. z kielichem Ostatniej Wieczerzy.
Poważnym uczestnikiem tworzenia amerykańskiej powie-ści o starożytności chrześcijańskiej był żydowski emigrant i wybitny pisarz Szalom Asz, autor fantastyczno-history-cznej powieści The Nazarene (Mąż z Nazaretu, 1939), w której Chrystus ukazany został jako ostatni i największy z proroków Izraela. Po tej powieści Asz wydał powieść o św. Pawle. The Apostle (1943) i o Matce Boskiej Mary (1949).
Tymczasem w Anglii fala powieści starochrześcijańskiej opadła i wybitniejsze utwory dotyczące epoki Chrystusowej stały się wyrazem niewiary w autentyczość Ewangelii. W 1916 r. wybitny naturalista i estetyk George Moore wydal The Brook of Kerith (Potok Kerith) z własna wersją dziejów Jezusa - esseńczyka, panteistycznego miłośnika przyrody, który uwierzył, że jest Mesjaszem, a później gorzko żałował swej megalomanii. Odratowany po rzekomej śmierci przez Józefa z Arymatei powraca do eseńczyków, gdzie w ironicznej scenie św. Paweł próbuje go nawrócić na chrześcijaństwo. Powieść cechują duże walory estetyczne i poetyckie.
Anthony Burgess
Człowiek z Nazaretu Podobne odrzucenie zmartwychwstania Chrystusa wy-stępuje u Davida Herberta Lawrence'a w znacznie póź-niej napisanej krótkiej powieści The Man Who Died (Człowiek, który umarł, 1931). Lirycznie został w niej przedstawiony umęczony na krzyżu Chrystus, który po-zornie umarł, a po długiej udręce męki budzi się wrócony życiu, bezpieczny i spragniony życia zmysłowego. Spo-tkanie z kobietą czyni jego życie pełnym. Mimo lirycznego naturalizmu, Lawrence uczynił z utworu rodzaj przypo-wieści propagującej zjednoczenia chrześcijaństwa z kul-tem ciała i natury upostaciowanym w lzydzie.
Podobna tendencja przejawia się w powieści Antho-ny'ego Burgessa The Man of Nazareth (Człowiek z Na-zaretu. 1970), w której Maria Magdalena jest żoną Je-zusa.
Chrześcijaństwo "bez poprawek" reprezentują angielskie powieści powojenne: Helena (1950) pióra Evelyna Wa-ugh odtworzenie dziejów życia matki cesarza Kon-stantyna, która odnalazła drzewo Krzyża; The Day Christ Died (Dzień, w którym umarł Chrystus. 1960), napisany w formie dziennikarskiego reportażu przez Jima Bishopa: prosta parafraza Ewangelii Johna Pollocka pt. The Ma-ster. A Life of Jesus (Mistrz. Życie Jezusa. 1984) i oparta na starej brytyjskiej tradycji i legendzie powieść o pobycie Chrystusa w Anglii w latach przemilczanych w Ewangelii Refuge in Avalon (Schronienie w Avalonie. 1963) Mar-guerite Steedman.
Angielska novel of Christian antiquity dała początek i natchnienie pisarzom innych krajów, wśród których na pierwszy plan liczebnością i jakością utworów wysuwa się po drugiej wojnie świa-towej Polska z Janem Dobraczyńskim, Jerzym Piechowskim i Romanem Brandstaetterem, idącymi w ślad za Síenkiewiczem. Pílatus Erinnemngen (1962) Wemera Kocha w Niemczech i Barabas (1951) Pāra Lagerkvista w Szwecji reprezentują tę odmianę w innych krajach Europy.
*
Hasło ze Słownika rodzajów i gatunków literackich pod redakcją Grzegorza Gazdy
© 2004-2011 
==>> WPROWADZENIE
Wersja do druku
Góra