Tybetańczycy powszechnie rozróżniają trzy religijne tradycje:(1) świętą dharmę (lha czos), czyli buddyzm;(2) dharmę Bön (bon czos); oraz (3) dharmę ludzkich istot (mi czos), czyli ludowe wierzenia.
Wśród wyznawców czterech głównych szkół buddyzmu tybetańskiego ( Ningma,Kagyu,Sakja i Gelug) istnieje tendencja do podkreślania różnic, jednak o wiele bardziej zdumiewające jest jak wiele łączy te tradycje. Na przykład konieczność przezwyciężenia przywiązania do zjawisk cyklicznej egzystencji, czy rozwinięcia postawy szczerego wyrzeczenia. Kolejnym punktem wspólnym są zasady dyscypliny klasztornej: wszystkie szkoły buddyzmu tybetańskiego uznają zasady winaja szkoły Mula-Sarvastiwada, które stanowią standard od czasu założenia pierwszego klasztoru w Samje. Wspólny jest także przywieziony z Indii zbiór filozoficznych i liturgicznych pism, a we wszystkich szkołach ścieżka do oświecenia obejmuje praktyki sutr i tantr.
Wspólne są też pewne założenia odnośnie spuścizny przyjętej z Indii. Powszechnie uważa się, że Budda nauczał rozmaitych doktryn przeznaczonych dla różnych grup ludzi i zostały one podzielone przez tybetańskich komentatorów na trzy oddzielne grupy: Małego Pojazdu (hinajana), Wielkiego Pojazdu(mahajana) oraz Niezniszczalnego Pojazdu(wadżrajna). Każdy z nich ma odpowiadać rozmaitym duchowym zdolnościom praktykujących uczniów. Hinajana ukazana została ludziom zainteresowanym tylko własnym zbawieniem polegającym na przekroczeniu cierpienia i wyzwoleniu z cyklicznej egzystencji. Wśród praktykujących mahajanę mieli znależć się ludzie zdolni odczuwać współczucie wobec cierpienia innych i pragnący oświecenia po to, by pomóc czującym istotom przezwyciężyć ich nieszczęścia. Natomiast praktykujący wadżrajnę to ludzie, którzy bardzo pragną szczęścia dla innych, posiadają determinację, by osiągnąć oświecenie tak szybko, jak to możliwe i szczególne zdolności do wykonywania trudnych praktyk tantrycznych.
Buddyzm indyjski jest również powszechnie dzielony na cztery główne szkoły ze względu na głoszoną doktrynę. Są to: Szkoła Wielkiego Ukazania, Szkoła Sutr, Szkoła Tylko Umysłu, Szkoła Drogi Środka. Każda z nich posiada własną linię przekazu, teksty, doktryny, praktyki, wszystkie one uważane są za wartościowe dla poszczególnych typów ludzi i w szczególnym kontekście. Co więcej, chociaż klasyfikacja ma tu charakter hierarchiczny, żadna z praktyk czy doktryn nie jest dyskredytowana i wszystkie uważa się za wartościowe nauki Buddy. W rezultacie każda z czterech szkół buddyzmu w Tybecie przyswajała sobie dowolne elementy pochodzące z trzech pojazdów i systemów czterech doktryn, tworząc z nich własne systemy filozoficzne i własne praktyki medytacyjne. Tok nauczania jest odzwierciedleniem tego eklektycznego podejścia; uczniowie tybetańskich klasztorów powszechnie studiują całą gamę buddyjskich tekstów i uczą się doktryn czterech szkół, a także nauk i praktyk trzech pojazdów.
We wszystkich czterech szkołach jednakowo postrzega się ścieżkę, dzięki której można uwolnić się od cyklicznej egzystencji oraz rodzaje praktyk, jakie należy zastosować. Wspólna jest orientacja mahajany głosząca, że ścieżka rozpoczyna się od wzbudzenia oświeconej postawy i rozwija się przez kolejne poziomy bodhisattwy, na których kultywuje się sześć doskonałości. Wszyscy członkowie czterech szkół uważają tantrę za najwyższą z buddyjskich ścieżek, różnią się natomiast jeśli chodzi o rodzaj faworyzowanych tantr i linii przekazu. W szkole Ningmapy szczególny nacisk kładzie się na praktyki "wielkiej doskonałości" (rdzogs czen; wym.:dzogczen), a tantryczne praktyki tej szkoły zasadniczo bazują na tzw. Starych Tantrach (jak na przykład Tantra Podstawowej Tajemnej Esencji) i "ukrytych skarbach" (gter ma; wym.:terma).Szkoła Kagju podkreśla znaczenie systemu mahamudry pochodzącego od indyjskiego mistrza Tilopy, a praktyki tantryczne tej szkoły wywodzą się z Guhjasamadża Tantry i Czakrasamwara Tantry. Tantryczna teoria i praktyka Gelugpy opiera się na Guhjasamadża Tantrze, Czakrasamwara Tantrze oraz Tantrze Kalaczakry. Sakjapowie faworyzują Tantrę Hewadżry, która dla nich stanowi podstawę systemu "ścieżki i owocu"(lam 'bras, wym.:lamdre).
Jeśli natomiast porównamy cztery szkoły buddyzmu tybetańskiego do therawady, czy szkół chińskich, japońskich albo koreańskich, różnice stają się bardziej widoczne. Jest to rezultat odmiennej historii rozwoju buddyzmu w tych krajach. Styl nauczania i praktykowania odzwierciedla historię danego kraju, jego kulturę, wpływ języka oraz rozwój polityczny i religijny.
Buddyzm tybetański powszechnie odziedziczył nauki wielkich scholastycznych instytucji północnych Indii, które funkcjonowały w okresach rozpowszechniania nauk Buddy w Tybecie. Do tego w póżniejszym okresie dołączyły się czynniki kulturowe. We wczesnym okresie rozwoju buddyzmu w "Krainie Sniegów" dominowały filozoficzne poglądy Nagardżuny i szkoły Mahadjamika, do dziś wszystkie cztery szkoły uważają tę filozofię za najwyższą. W kwesti praktyki, wielu wpływowych mistrzów przybywających do Tybetu, uważało tantrę za najlepszy system nauk i praktyk, nic więc dziwnego, że taki pogląd panuje obecnie we wszystkich szkołach
Inaczej działo się w przypadku pozostałych buddyjskich krajów. Na przykład tam, gdzie rozwinęła się therawada, praktyki tantryczne nigdy nie zostały uznane. W Chinach i Japonii, gdzie tantra zyskała pewną liczbę zwolenników, jej szkoły (takie jak Szingon w Japonii) kładą nacisk raczej na ceremonie i rytuały, w przeciwieństwie do buddyzmu tybetańskiego, gdzie podstawowymi tantrycznymi praktykami są określone jogi najwyższej jogatantry.
Wszystkie cztery szkoły zgodnie głoszą ,że naturą umysłu jest czyste światło. Wszystkie wyszczególniają różne, coraz subtelniejsze poziomy umysłu, z których ostateczny i najbardziej subtelny ma naturę czystej świetlistości i pustki.
Nauczyciele wszystkich czterech szkół zgadzają się również w kwestii niekończącej się cyklicznej egzystencji oraz osiągnięcia wyzwolenia. Wszyscy nauczają, że zwykły umysł działa pod wpływem zakłócających emocji i błędnych poglądów. To sprawia, że istoty angażują się w negatywne działania, które póżniej szkodzą im samym. Cały proces jest podtrzymywany przez naturę samego umysłu, który skłonny jest powtarzać znane mu wzorce zachowań. Jeśli na przykład ktoś regularnie wpada w gniew, to coraz bardziej przyzwyczaja się do tej emocji i coraz łatwiej mu produkować gniewne myśli. A jeśli ktoś ćwiczy się we współczuciu i miłości, coraz łatwiej i spontaniczniej będą się one manifestować.
Każda ze szkół rozwinęła swoje własne metody prowadzenia praktykującego do stanu buddy, każda posiada charakterystyczny styl i terminologię, wszystkie jednak dzielą podstawowe przekonania odnośnie ścieżki i buddyjskiej doktryny. A co ważniejsze, jak twierdzi dalajlama, we wszystkich czterech tradycjach odnaleźć można niezwykłych medytujących, którzy ucieleśniają najwyższe ideały buddyzmu tybetańskiego, a ich biografie i nauki stanowią dowód na skuteczność systemów każdej ze szkół.
© 2004-2011 
==>> WPROWADZENIE
Wersja do druku
Góra