RELIGIA [łac.], forma świadomości społecznej, obejmująca zespół wierzeń dotyczących genezy, struktury i celu istnienia człowieka, ludzkości i świata (doktryna religijna), związanych z nimi zachowań (kultura religijna) oraz form organizacji (instytucje religijne); religia jest zjawiskiem społeczno-kulturowym, którego kształt jest uzależniony od stopnia rozwoju gospodarczego, społecznego i cywilizacyjnego danej grupy społecznej, co powoduje różnorodność jej przejawów i form.
Do najbardziej dyskutowanych zagadnień religioznawczych należą kwestie charakteru, genezy religii i prawidłowości jej rozwoju.
W religiach wykształconych na Bliskim Wschodzie oraz w europejskim kręgu cywilizacyjnym do systemu wierzeń religijnych należą takie elementy, jak wiara w istoty nadprzyrodzone (bóg), w nieśmiertelną duszę, w jej pośmiertną egzystencję i odpowiedzialność (eschatologia); natomiast w innych kręgach kulturowych (zwłaszcza w południowo-wschodniej Azji) wykształciły się religie "bez boga", sprowadzające się do swoistych kodeksów moralnych.
Geneza religii. Problem genezy religii stał się głównym zagadnieniem w rozważaniach dotyczących religii od połowy XIX wieku, zwłaszcza w wyniku narastania procesów laicyzacji i rozwoju koncepcji ewolucjonistycznych, wywodzących początki religii z takich form pierwotnych, jak
fetyszyzm,
totemizm,
animizm czy
magia. Współcześnie przeważa przekonanie, że nie można uznać jakiejś jednej formy religii za pierwotną oraz, że w kwestii genezy religii najważniejszym problemem jest wyjaśnienie warunków powstawania religii w społeczeństwach pierwotnych oraz czynników religiotwórczych, zarówno tych, które wywołały powstanie religii w przeszłości, jak i tych, które powodują utrzymywanie się ich i funkcjonowanie w świadomości społeczeństw współcześnie. Stanowisko to podziela również marksistowska teoria religii rozpatrująca religię jako zjawisko historycznie powstałe i historycznie zmienne, podlegające ogólnym prawom rozwoju społecznego.
Czynniki religiotwórcze. Wśród czynników religiotwórczych rozróżnia się czynniki przyrodnicze, psychiczne i społeczne; czynniki przyrodnicze wynikają z zależności człowieka, zwłaszcza pierwotnego, od sił przyrody; pierwotne formy religii stanowią pierwsze próby zrozumienia i iluzyjnego myślowego opanowania niezrozumiałych dla człowieka zjawisk przyrody; do czynników psychicznych należą zarówno mechanizmy emocjonalne, właściwe psychice ludzkiej (wszelkiego typu kompensacje, projekcje, sublimacje, zaspakajające ludzkie pragnienia szczęścia, nieśmiertelności itp.), jak również mechanizmy poznawcze: fałszywe abstrakcje, hipostazy i analogie. Wśród społecznych źródeł religii należy odróżnić źródła ogólnospołeczne wynikające z samych procesów społecznych (których klasycznym przejawem jest proces wyobcowania się i przeciwstawiania człowiekowi sił ekonomicznych, społecznych i politycznych - alienacje) od źródeł klasowych, wynikających z istnienia nierówności społecznych, w iluzoryczny sposób rekompensowanej przez religijną ideę pozaziemskiej sprawiedliwości.
W wyniku działania tak wielorakich czynników religia stanowi zjawisko skomplikowane, powiązane wieloma zależnościami z innymi dziedzinami kultury i działalności człowieka, z jednej strony zależne od zmian zachodzących w warunkach bytu społecznego, z drugiej zaś wskazujące względną samodzielność i własne prawidłowości rozwojowe oraz oddziałujące na procesy społeczne.
Funkcja religii. Jako forma świadomości społecznej religia - oprócz funkcji ściśle religijnych (organizowanie życia religijnego, ujmowanie go w społecznie usankcjonowane formy, kształtowanie określonego typu religijności) - spełnia również funkcje pozareligijne o doniosłym znaczeniu kulturowym i społecznym. W historii rozwoju religia pełniła często funkcję ideologii społecznej; sankcjonując istniejący układ stosunków i zależności klasowych jako wynikający z "porządku nadnaturalnego", religia stawała się ideologiczną formą i instytucjonalnym składnikiem panowania klasowego; członkom klasy panującej religia dostarczała usprawiedliwienia, nadając ich roli społecznej metafizyczny wymiar i nadnaturalny sens; natomiast klasom wyzyskiwanym religia dostarczała ideologicznej kompensaty, znosząc nierówności i niesprawiedliwość społeczną w "porządku nadprzyrodzonym". Niejednokrotnie też - zwłaszcza w warunkach dominacji myślenia religijnego - religia stawała się formą walki społeczno-politycznej mas uciskanych, np. ruchów chłopskich i plebejskich w średniowieczu, które głosząc programy utopijnokomunistyczne, przybierały postać doktryn religijnych. To ideologiczne znaczenie religii również współcześnie stanowi przesłankę utrzymania się religijnego światopoglądu propagowanego przez klasy panujące ustrojów opartych na wyzysku; z drugiej strony formę religii przybierają też współczesne ruchy mesjanistyczne w Afryce, wymierzone przeciwko panowaniu neokolonializmu.
Drugą ważną społeczną funkcją religii jest funkcja światopoglądowa; religia powstała jako próba przednaukowego wyjaśnienia świata i treść jej stanowią - poza tezami ściśle religijnymi - fantastyczne wyjaśnienia nie wytłumaczonych przez naukę zjawisk rzeczywistości (religijne teorie kosmogoniczne, antropogenetyczne, antropologiczne, i in.). Z rozbieżności pomiędzy religijną interpretacją świata a postępami wiedzy narodził się wielowiekowy spór religii z nauką, objawienia z rozumem i doświadczeniem. W sytuacji tego konfliktu religia wykorzystując swą panującą pozycję (również polityczną), stanowiła niejednokrotnie czynnik hamujący postęp ludzkiego poznania. Pod wpływem religii pozostawały też (i często nadal pozostają) również inne formy świadomości społecznej, jak prawo, moralność, sztuka itp.
Wielorakość pozareligijnych funkcji religii, która przez wieki zapewniała jej dominację wobec innych form świadomości społecznej oraz wpływ na całokształt życia społecznego, ulega od czasów nowożytnych stopniowemu kurczeniu się i zanikowi, a osłabienie wpływu religii następuje w ślad za postępowymi przeobrażeniami społeczeństwa i rozwojem nauki. Współcześnie na proces kształtowania się warunków ludzkiego bytu wpływają głównie 2 procesy: socjalistyczne przeobrażenia społeczne oraz rewolucja naukowo-techniczna. Inspirowane przez ideologię marksistowsko-leninowską przemiany socjalistyczne w świecie, znoszące ekonomiczne podstawy przeciwieństw klasowych, tworzą realne warunki likwidacji społecznych źródeł religii. Rewolucja naukowo-techniczna, przy jednoczesnym rozwoju szkolnictwa i środków masowego przekazu, wywiera coraz silniejszy wpływ na kształtowane się naukowego światopoglądu. Wzmaga to postępujący proces laicyzacji, wyrażający się w osłabieniu klerykalizmu, w utracie społecznych wpływów, pozycji i autorytetu religii i kościoła, osłabieniu więzi religijnych, zanikaniu religijności indywidualnej. Istotny wpływ na rozwój procesów laicyzacyjnych wywiera szerzenie się i umacnianie światopoglądu materialistycznego.
W krajach socjalistycznych zarówno przeobrażenia społeczne, stanowiące podstawę do przemian społecznej świadomości, jak i celowa działalność państwa i partii komunistycznej, zmierzająca do umacniania w społeczeństwie światopoglądu materialistycznego i ideologii marksizmu-komunizmu, stwarzają realne perspektywy przezwyciężenia wpływu religii na kształtowanie świadomości społecznej. Jednocześnie polityka wyznaniowe państwa socjalistycznego, opierająca stosunki z kościołem i związkami wyznaniowymi na zasadzie rozdziału kościoła od państwa, uznaje religię za sprawę prywatną obywateli i zapewnia im wolność sumienia i wyznania, przyznaje im równe prawa niezależnie od ich stosunku do religii. Państwo socjalistyczne stwarza w ten sposób realane warunki współpracy wierzących i niewierzących we wspólnym dziele budowy socjalizmu, która stanowi podstawę dla dalszych postępowych przemian w świadomości społecznej.
* * * * * * * * * * * * * * * * * *
Religia - hasło w Encyklopedii Powszechnej, PWN 1976
© 2004-2011 
==>> WPROWADZENIE
Wersja do druku
Góra