BADANIA NAD S£OWIANAMI
1. Jaki jest cel badañ nad przedchrze¶cijañsk± religi± S³owian? Czy mo¿liwa jest rekonstrukcja historii (ewolucji) samej religii?
Cel jest prosty, a mianowicie – jak zawsze – poznawczy. Poznanie traktujê jako drogê do prawdy, w czym mieszcz± siê tak¿e powody to¿samo¶ciowe oraz lepsze zrozumienie pó¼niejszych procesów, w tym kszta³tu chrze¶cijañ-stwa w tej czê¶ci Europy oraz szerzej procesów i mechanizmów chrystiani-zacyjnych. Druga czê¶æ pytania to kwestia bardzo trudna do sk³adania deklaracji. Rekonstrukcja jest raczej niemo¿liwa. Mo¿emy jednak przy wykorzystaniu szerszej podstawy ¼ród³owej doprecyzowywaæ wiele jej aspektów.
2. Jedna czy wiele religii/mitologii S³owian?
S³owiañszczyzna to bardzo du¿y obszar osadniczy zró¿nicowany tak¿e jêzykowo. O jednolito¶ci chyba nie mo¿emy mówiæ. Mo¿emy jednak wyselekcjonowaæ motywy, idee, wyobra¿enia uniwersalne, ³±cz±ce, bardziej spójne od innych, które rozesz³y siê w czasie.
Plemiona S³owiañskie
3. Jakie znaczenie w badaniach ma synkretyczna religijno¶æ chrze¶cijañska („dwójwiara”)?
To pojêcie nie jest adekwatne dla ca³ej S³owiañszczyzny. Zwykle podobne zjawiska nazywam inaczej – my¶leniem w kategoriach magicznych, tradycyjnych, reliktami wyobra¿eñ s³owiañskich itp., stosuj±c je przede wszystkim dla zachodniej S³owiañszczyzny.
4. Jak ocenia Pan/Pani postêp w badaniach nad wierzeniami S³owian?
Jak obecnie prezentuje siê kondycja tych badañ? Nie jest to kondycja zadowalaj±ca, aczkolwiek obserwujemy ostatnio pewne o¿ywienie. Najwiêkszym zagro¿eniem jest raczej ultrasceptycyzm (vide ostatnia ksi±¿ka D. A. Sikorskiego, Religie dawnych S³owian) niektórych badaczy, wynikaj±cy z nieufno¶ci wobec badañ komparatystycznych z elementami etnologii, antropologii i lingwistyki. Odrêbnym zagadnieniem s± ¼ród³a archeologiczne zdominowane przez badaczy bez przygotowania do prowadzenia archeologii sakralnej.
5. Jakie metody lub jakie ¼ród³a s± obecnie niedostatecznie wykorzystane i kryj± w sobie szczególny potencja³ poznawczy?
S± to przede wszystkim ¼ród³a kaznodziejskie, czyli g³ównie ³aciñskie (wernakularnych jest zbyt ma³o) kazania ¶redniowieczne, ¼ród³a masowe w 90% nieprzebadane. Tzw. Katalog magii Rudolfa (fragment Summy spowiedniczej z XIII w.), aczkolwiek nie jest pewne etniczne pod³o¿e przekazu Katalogu oraz „Kazanie nr 44” ze zbioru Sermones sapientiales Stanis³awa ze Skarbimierza z XV w. s± dobrym przyk³adem potencja³u, jaki tkwi w tych gatunkach ¼róde³.
Wiêkszo¶æ badaczy przedmiotu bazuje na starej podstawie ¼ród³owej tej samej od lat. Kazania z epoki, które pozostaj± w trudnych do kwerendy rêkopisach, s± ca³kowicie ignorowane, gdy¿ wymagaj± specjalistycznego warsztatu i ¿mudnych studiów. W tym przypadku nale¿y w postulowanych kwerendach zwróciæ szczególn± uwagê na kazania na okre¶lone ¶wiêta w roku liturgicznym, np. na cykl kazañ na Zes³anie Ducha ¦w. (Zielone ¦wi±tki). Poza kazaniami wymieni³bym równie¿ pozostaj±ce zasadniczo w nieprzebadanych ¶redniowiecznych rêkopisach inne gatunki pastoralne epoki, np. modlitwy, penitencja³y, katechizmy, komentarze do dekalogu (g³. do I Przykazania), wokabularze, dykcjonarze, ¼ród³a konsystorskie, inkwizycyjne, oraz wszelkie marginalia w ¶redniowiecznych rêkopisach, noty na ok³adkach wewnêtrznych, wyklejkach, zapiski na marginesach, formu³y zaklêæ, glosy marginalne itp.
6. Jakie odkrycia lub teorie z ostatnich lat nale¿a³oby uznaæ za szczególnie wa¿ne dla pog³êbienia naszej wiedzy o wierzeniach dawnych S³owian?
Ogromne znaczenie maj± coraz bardziej klarowne ostatnio formu³owane konstatacje g³ównie archeologiczne dotycz±ce charakterystyki tzw. ¶wiêtych gajów, szczególnie elementów sk³adowych i warunków, jakie winna spe³niaæ przestrzeñ sakralna w wyobra¿eniach S³owian. Prze³omowe by³y zapewne badania ¶p. prof. Stanis³awa Byliny nad eschatologi± s³owiañsk±, wyobra¿eniami duszy i jej drogi w za¶wiaty, wyobra¿eniami za¶wiatów, znaczeniem ¶wi±t dorocznych o symbolice chtonicznej. Mie¶ci siê w tym tak¿e szersze zagadnienie ni¿szej mitologii s³owiañskiej i szereg istotnych publikacji jêzykoznawczych i historycznych dotycz±cych ca³ej demonologii s³owiañskiej (demononimia).
7. Jakie dzia³ania mog³yby siê przyczyniæ do przyspieszenia postêpu naszej wiedzy na ten temat?
Poza wspomnian± wcze¶niej eksploracj± ¼ród³ow± elementem postêpu by³yby zapewne cykliczne konferencje (kongresy) miêdzynarodowe skupiaj±ce badaczy ze ¶wiata.
8. Jakie s± perspektywy badañ porównawczych nad religi±/mitologi± S³owian?
Kontynuacja badañ jêzykowych, szczególnie w kontek¶cie indo-irañskim.
KRZYSZTOF BRACHA
*
Krzysztof Bracha - Historyk mediewista, ur. 7.06.1959 r. we Wroc³awiu. Profesor zwyczajny w Instytucie Historii Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach w Zak³adzie Historii ¦redniowiecznej, od 2008 r. prof. nadzwyczajny w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk w Warszawie w Zak³adzie Badañ ¬ród³oznawczych i Edytorstwa. Cz³onek Medieval Sermon Studies Society, Polskiej Sekcji Commission Internationale d’Histoire et des Études sur le Christianisme przy Polskiej Akademii Umiejêtno¶ci w Krakowie. Stypendysta naukowy w Heidelbergu, Moguncji, Rzymie, Pary¿u, Würzburgu. Zainteresowania badawcze: kultura ¶redniowieczna; religijno¶æ popularna polskiego i europejskiego ¶redniowiecza (kulty i zwyczaje p±tnicze, czary, s³owiañska i germañska demonologia ludowa); inkwizycja; kaznodziejstwo pó¼nego ¶redniowiecza; edytorstwo ³aciñskich ¼róde³ ¶redniowiecznych, dziedzictwo kulturowe ¦wiêtego Krzy¿a. Autor ksi±¿ek: Teolog, diabe³ i zabobony. ¦wiadectwo traktatu Miko³aja Magni z Jawora De superstitionibus (1405 r.), Warszawa 1999, ss. 267; Nauczanie kaznodziejskie w Polsce pó¼nego ¶redniowiecza. Sermones dominicales et festivales z tzw. kolekcji Piotra Mi³os³awia, Kielce 2007, ss. 524; Des Teufels Lug und Trug. Nikolaus Magni von Jauer: Ein Reformtheologe des Spätmittelalters gegen Aberglaube und Götzendienst, Dettelbach 2013 (Quellen und Forschungen zur Europäischen Ethnologie, hrsg. von Dieter Harmening, Bd. XXV), ss. 272; Casus pulchri de vitandis erroribus conscientiae purae. Orzeczenia kazuistyczne kanonistów i teologów krakowskich z XV w., Warszawa 2013, ss.182.
*
Fragment ksi±¿ki: Grzegorz Antosik, Micha³ £uczyñski - Badania nad wierzeniami S³owian. Wczoraj – dzi¶ – jutro
© 2004-2011 
==>> WPROWADZENIE
Wersja do druku
Góra