Najbogatszy ilościowo dział piśmienniczy, przekraczający w obiegu ludowym 50% wszystkich druków. Pod względem tematycznym i gatunkowym kontekstem jego są pisma sakralne i liturgiczne, modlitewniki i śpiewniki, dzieła z zakresu egzegetyki, teologii, profecji, filozofii, etyki, patrystyki, hagiografii, homiletyki, także utwory należące do literatury wysokoartystycznej i twórczość ludowa.
Baltazar Opec
Żywot wszechmocnego syna bożego, Pana Jezu Krysta, stworzyciela i Zbawiciela stworzenia wszytkiego Dawniej popularna literatura religijna była w dużym stopniu wytworem środowisk „patronackich”, mimo to cieszyła się autentycznym zainteresowaniem, wynika-jącym z jej powiązań z ludowym światopoglądem, w którym oficjalna nauka Kościoła harmonizowała z „pogańską” wizją świata tworzoną w kategoriach „myślenia mitycznego”.
Światopogląd ludowy obejmował według Mircei Elia-dego przekonanie o niejednorodności czasoprzestrz-eni, podział świata na sacrum i profanum oraz wiarę w ziemską aktywność sił nadprzyrodzonych i w przezna-czenie człowieka. Narzuca on wielu zjawiskom życia codziennego wykładnię religijną, kształtuje moralność, obyczaje i obrzędowość, umożliwia rozwiązywanie nurtujących człowieka tajemnic bytu.
Umasowienie piśmiennictwa religijnego dokonało się poprzez działania adaptacyjne: przystosowanie teks-tów sakralnych i traktatów teologiczno-filozoficznych do możliwości percepcyjnych ludu, do jego wyobrażeń, gustów i zainteresowań. Utwory popularne są z jednej strony zależne tematycznie i gatunkowo od kanoni-cznych pierwowzorów, z drugiej - uzupełniają je wyo-brażeniami własnego wytworu.
Popularna literatura religijna występuje w trzech od-mianach.
Opowieści apokryficzne.
Apokryfy (teksty niekanoniczne) upowszechniane były wśród ludu nie bezpośrednio (z apokryfów oryginalnych publikowano tylko
Ewangelię Nikodema), ale poprzez kazania i żywotopisarstwo. Zatraciły swoje pierwotne nacechowania gatunkowe, przetrwały jako zespół tematów, wątków i motywów. Wyjście poza kanon w zakresie treści ewangelicznych dotyczyło przede wszystkim życia Matki Boskiej, dzieciństwa Jezusa, Męki Pańskiej i wstąpienia do piekieł. Szczególną rolę odegrał tu stale wznawiany, od XVI do XX w.,
Żywot Pana Jezu Krysta Baltazara Opecia, wykorzystującego m.in. obszerny materiał z apokryficznych
Rozmyślań przemyskich z XV w. Z dawnej literatury warte wymienienia są jeszcze:
Historia bardzo cudna [...] o stworzeniu nieba i ziemie... Krzysztofa Pussmana (1551) oraz anonimowy
Postępek prawa czartowskiego (1570).
Wzorzec apokryficzny generował nowe, ludowe quasi-apokryfy, nieznane apokryfice klasycznej. Wśród nich wyróżnić można opowieści maryjne (zebrane przez Mariana Gawalewicza
Królowa Niebios. Legendy o Matce Boskiej 1894-96, oraz Józefa Grajnerta
Legendy o Matce Boskiej, Panu Jezusie i Świętych Pańskich 1904-10), historie ajtiologiczne (legendy wierzeniowe) oraz opowiadania o ziemskiej wędrówce Jezusa i św. Piotra (rejestrację obu cyklów zawiera
Polska bajka ludowa w układzie systematycznym Juliana Krzyżanowskiego, 1962). Wątki apokryficzne występują też w popularnych pieśniach duchownych, misteriach i jasełkach.
Lewis Wallace - Ben Hur Z piśmiennictwem tym wiązać można utwory o Piłacie, opracowane literacko przez Ludwikę Leśniowską (1850) i Mateusza Osmańskiego (1867), oraz znanego od wieków w całej Europie
Ahasverusa (
Żyda wiecz-nego tułacza).
Książki profetyczne i apokaliptyczne, traktujące o przy-szłości i końcu świata oraz o „czterech rzeczach o-statecznych człowieka”, również mają charakter apo-kryficzny.
Do tradycji biblijnej nawiązują też zbiory przepisów magicznych (np.
Szósta i siódma księga Mojżesza) i senniki (te przywołują również rzekome wzorce egip-skie, chaldejskie, babilońskie i in.).
Nacechowania apokryficzne posiadają utwory powie-ściowe, W których postacie ewangeliczne kontaktują się z fikcyjnymi. „Apokryficzność” ujęć polega na przy-pisaniu im słów i czynów nie udokumentowanych przez pisma kanoniczne. Najbardziej znanym utworem tego rodzaju jest
Ben Hur Lewisa Wallace'a.
Legendy hagiograficzne.
Żywoty świętych, a zwłaszcza męczenników, powstawały już w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. Do szczątkowo zachowanych dokumentów (protokołów sądowych) doszły coraz liczniejsze wytwory fantazji ludowej i motywy literackie, zaczerpnięte najczęściej z greckiego romansu awanturniczego. Taka hagiografia, bujnie rozwinięta w średniowieczu (klasycznym przykładem jest
Legenda aarea Jakuba de Voragine), „oczyszczona” została przez Grzegorza XIII i uzyskała kanoniczną wersję w
Martyrologium rornanum (1584). W XVII w. wydawać zaczęto Wielką kolekcję bollandystów
Acta sanctorum, W której zebrano Wszystkie wersje żywotów i poddano je surowej krytyce.
Piotr Skarga - Żywoty świętych Starego i Nowego Zakonu W Polsce cenione były i stale wznawiane
Żywoty świę-tych Starego i Nowego Zakonu Piotra Skargi (1579). Oprócz nich wydawano wiele nowych zbiorów, przy-stosowanych do potrzeb i zainteresowań odbiorcy lu-dowego, z zachowaniem wielu wątków niekanoni-cznych. Sporządzali je m.in. Adam Rogalski (1836-42), Hipolit Stupnicki (1872-73), Jan Leszczyński (1874), Walery Wielogłowski (1885), Józef Stagraczyński (1901), Józef A. Łukaszewicz (1904).
Istniały też oddzielne zbiory świętych polskich, a także pojedyncze żywoty, wydane w formie druczków jar-marcznych. Cieszyły się one ogromnym powodze-niem, były swoistą literaturą rozrywkową o fascynu-jących zdarzeniach, dostarczających mocnych przeżyć emocjonalnych.
Żywoty pisane były według stałych schematów. Oto przykładowy żywot świętej męczennicy (np. Agaty, A-gnieszki, Barbary, Krystyny, Łucji): piękna dziewczyna wysokiego rodu, zmuszana do małżeństwa z poga-ninem, broni się przed tym związkiem i wyznaje wiarę chrześcijańską, a wydana sędziom, nie wyrzeka się jej, skazana więc zostaje na tortury (publiczne ob-nażanie, rozrywanie hakami i obcęgami, palenie na stosie, rzucanie zwierzętom na pożarcie itp.), wreszcie ginie od miecza katowskiego.
Scenom tym towarzyszą różne cuda (nieobecne w wersji kanonicznej), skłaniające liczną publiczność do przyjęcia chrześcijaństwa. Po śmierci męczennicy następuje kult relikwii, a później kult obrazów i figur „cudami słynących”, będący przez wieki impulsem do zbiorowych pielgrzymek.
Najbardziej atrakcyjne legendy, w tym także lokalne, doczekały się opracowań literackich (np. o św. Aleksym, Jerzym, Antonim, Eustachiuszu, Jadwidze); spośród nich najpopularniejszą W całej Europie była historia św. Genowefy.
Henryk Sienkiewicz - Quo vadis W 2 poł. XIX w. rozwinęła się popularna powieść mar-tyrologiczna o męczeństwie pierwszych chrześcijan. Po
Męczennikach Chateaubrianda nastąpiła
Acte' Dumasa-ojca,
Fabiola Micholasa Wisemana (fakty-cznego twórcy tej odmiany gatunkowej),
Kaliksta Joh-na H. Newmana,
Flawia Augusta Hurela,
Emilia Paula Jeana F. Bareille”a,
Wiwia Perpeiua M. Maricourta,
Irena S. Margerta,
Więźniowie mamertyńscy Johna O'Reilly,
Zbrodnie cezarów Hermana Hirschfelda,
Mrok i brzask Fryderyka W. Farrara,
Waleria Antoniego de Waala,
Wit i Korynna Mikołaja Spiehalskiego.
Oprócz tych utworów, funkcjonujących w obiegu mie-szczańsko-inteligenckim, istniały liczne powiastki dla ludu, wydane częściowo przez Wydawnictwo Dzieł Ludowych Karola Miarki w opracowaniu Antoniego Stefańskiego (
Domicjan;
Wieniec i korona;
Skazani do kopalń;
Świat i mądrość przedwieczna;
Soteris;
Świe-czniki chrześcijaństwa).
Podobne utwory pisali m.in. Dzierżkówna (
Gołębice), Gębarski (
Markus i Aurelian), Maria Bzowska (
Wirgi-nia).
Owe powieści i powiastki wykorzystywały konwencje różnych gatunków popularnych: powieści historycznej, powieści tajemnic i w ogóle literatury przygodowej. Wątek główny - męczeństwo - podporządkowany był jednak wymogom narzuconym przez tradycję hagiograficzną. W sumie stanowiły one kontekst literacki, w którym powstał światowy bestseller Sienkiewicza -
Quo vadis.
Opowieści egzemplarne.
Egzemplum (z łac. przykład) ukonkretnia w retoryce sens abstrakcyjnej tezy (morału), dowodzi jej słuszności, przekonuje i zabawia. Posiada prostą konstrukcję: norma - przekroczenie normy - kara, lub: norma - zachowanie normy - nagroda. Opowieści egzemplarnej towarzyszy z reguły sformułowana explicite wykładnia moralna.
Od starożytności począwszy egzempla stosowane były w sądownictwie. W średniowieczu, upodobniane do przypowieści ewangelicznych, służyły najczęściej nauczaniu i wychowywaniu w duchu religijnym. Obszerne zbiory przykładów tworzono dla potrzeb kaznodziejów. Szeroko znane były:
Speculum historiale Vincenta de Beauvais (1244-50),
Gesta Rornanorum (XIV w.) i
Speculurn exemplorurn (1484, przekł. pol. Szymona Wysockiego:
Wielkie zwierciadło przykładów 1612 i nast.). Najbardziej atrakcyjne opowiadania poddawane były różnym adaptacjom i pędziły własny żywot.
Od XVII w. egzempla wchodziły do zbiorów kazań. Ostro krytykowane przez ludzi oświecenia, zostały z tych zbiorów w późniejszych okresach usunięte; zachowały się tylko w książkach dla księży parafialnych, w takich jak
Nauki dla ludu o dziesięciu przykazaniach bożych Wincentego Wąsikiewicza (1881);
Niezbadane drogi Opatrzności Bożej Walentego Załuskiego (6 t., 1897-1900);
Kazania na niedzielę i święta całego roku Józefa Stagraczyńskiego (1899);
Zbiór przykładów dla ludu katolickiego, a w szczególności dla katechetów, kaznodziei i nauczycieli Franciszka Spirago (1911). Istniały też zbiory innych wyznań, np.
Kwiaty wschodnie. Zbiór zasad moralnych, teologicznych, przysłów, reguł towarzyskich, alegorii i powieści wyjętych z Talmudu i pism współczesnych, ułożył Abraham Buchner (1842).
Egzempla są bardzo różnorodne tematycznie i gatunkowo, zawierają opowieści o bulwersujących zdarzeniach z życia warstw wyższych i „ludu pospolitego”, o knowaniach szatana i boskiej sprawiedliwości. Nie stronią od drastyczności i mocnych efektów. Mają przerażać grzeszników ogromem ich winy, sprowadzać na drogę pokuty i cnoty. Udowadniają, iż kara boska dosięga winowajców jeszcze w życiu doczesnym. Akcentowane to jest szczególnie w utworach wędrownych pieśniarzy:
Opis prawdziwego zdarzenia o wyrodnej córce, która paliła swą matkę lub
Straszna kara boża spadła na pana bogatego, który biednemu bratu wyjął oczy, ażeby był żebrakiem.
W podobnym tonie pisano powiastki prozatorskie dla ludu, np.
Los sieroty czyli powieść wystawiająca zgrozę nieludzkości, srogość zawiści i dotkliwość nędzy, skuteczność wiary i cnót, wzorowość miłosierdzia i szczodrobliwość Opatrzności (1849). Bardziej stonowane były dziełka dydaktyczno-moralizatorskie (Mateusza Osmańskiego, Ludwiki Leśniowskiej, Anny Lisieckiej, Alfonsa Parczewskiego i in.). Wykazują one przede wszystkim, że „Bóg niewinnych nie opuszcza” i że prawi ludzie zawsze mogą liczyć na pomoc i sprawiedliwość boską.
I. Radliński: Apokryfy judaistyczno-chrześcijańskie w polskich przeróbkach. Warszawa 1911; ks. J. Pelczar: Zarys dziejów kaznodziejstwa w Polsce. Kraków 1917; J. Dunin: Papierowy bandyta. Książka kramarska i brukowa w Polsce. Łódź 1974; J. i R. Tomiccy: Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka. Warszawa 1975; Apokryfy Nowego Testamentu<>. Red. ks. M. Starowieyski. Lublin 1980; M. Adamczyk: Biblijno-apokryficzne narracje w literaturze staropolskiej do końca X VI w. Poznań 1980; A. Guriewicz: Problemy średniowiecznej kultury ludowej. Warszawa 1987; A. Tokarczyk: Czterech jeźdźców Apokalipsy. Warszawa 1988; T. Żabski: Proza jarmarczna XIX w. Próba systematyki gatunkowej. Wrocław 1993.
Tadeusz Żabski
*
© 2004-2011 
==>> WPROWADZENIE
Wersja do druku
Góra