Religioznawstwo
Zagadnienia Religijne
Europa Pogańska
Azja
Hinduizm i odłamy
Judaizm i odłamy
Chrześcijaństwo i odłamy
Islam i odłamy
Afryka
Ameryka
Australia i Oceania

- Japonia - Buddyzm japoński

Buddyzm japoński. Jego polityczne i społeczne implikacje w okresie 538-645
Maciej Kanert

Praca młodego japonisty ukazuje wpływ nowej religii na funkcjonowanie tradycyjnie ukształtowanego społeczeństwa stykającego się z nieznanym wcześniej systemem religijnym i etycznym.

Wstęp:

Japonia1 jest jednym z niewielu krajów, być może jedynym, którym jesteśmy w stanie niemal namacalnie poczuć płynące pod powloką faktów strumienie struktur politycznych. Ich prze­miany postępują zazwyczaj w wolnym, jałowym tempie, z rzad­ka dając historykowi okazję do nazwania jakiegoś wydarzenia przewrotem lub rewolucja.

W 1868 roku, po restauracji Meiji, gdy wojska zbuntowanych księstw feudalnych z zachodniej części Archipelagu Japońskiego pokonały oddziały wierne reżimowi siogunatu, przywracając tym samym rzeczywistą władzę cesarzowi po niemal tysiącu lat jego „awiniońskiej niewoli”, podczas której zmieniali się tylko „klucz­nicy strzegący bram imperialnego pałacu”, rządy w Japonii przejęła Wielka Rada Stanu [Daijókan]2, utworzona u schyłku VII wieku. Istniała ona przez wszystkie owe wieki, oprócz ciał politycznych sprawujących rzeczywiste rządy dzięki sitom inercji i właści­wemu Japończykom zmysłowi politycznemu, nakazującego im budowanie nowych form rządu obok, a nic na gruzach starych.

Japońską strukturą polityczną „długiego trwania” jest żyjąca po dziś dzień instytucja cesarza. Chociaż współcześnie poza przysięgłymi nacjonalistami żaden uczestnik publicznego dys­kursu w Japonii nie powołuje się już na ideologię „jednej linii przez dziesięć tysięcy pokoleń” [bansei ikkei), według której jedna dynastia władców włada Archipelagiem Japońskim od czasów najdawniejszych, długość trwania japońskiej dynastii, której początek odnaleźć możemy w VI wieku po Chr., zdumie­wać musi badaczy wszystkich kultur i cywilizacji, które przecho­dziły przez stadium monarchii, nigdzie bowiem dynastia wład­ców nie panowała przez okres tak długi. Nie dosyć na tym: panowała, ale bardzo szybko utraciwszy rzeczywisty wpływ na rządy, trwała niezagrożona mimo wszystko.

Czym można tłumaczyć to zadziwiające zjawisko? Jaka jest jego przyczyna? Czy jest nią wyspiarskość połączona z hołdowa-ym przez stulecia izolacjonizmem, pociągającym za sobą odsu­nięcie Japonii od międzynarodowej infrastruktury informacyj­nej, czy narodowy duch Japończyków? Może jest nią sama natura pozycji cesarza, jego osoby, jakże daleka od rzymskich imperato­rów, bizantyjskich basileusów i chińskich Synów Niebios?

Chociaż odpowiedź na to pytanie jest z pewnością złożona, to za jeden z najważniejszych czynników uznaje się sakralność japońskich monarchów.


„Prawo władcy i Prawo Buddy, one są niczym dwa koła jed­nego wozu”. W Japonii okresu Heian (794-1189) dominowała taka właśnie, mająca swoje korzenie w Indiach wizja związków władzy i buddyzmu. Nie oznacza to bynajmniej, aby buddyzm w ten sposób uświęcał w jakiś sposób sam organ sprawujący władzę. U schyłku japońskiej starożytności, która zgodnie z ja­pońską tradycją historiograficzną kończy się w 1185 roku3, bezpośredniej władzy nie sprawował już cesarz [termo], wciąż for­malnie stojący na szczycie dworu i machiny państwowej, ale potężni arystokraci z rodu Fujiwara, którzy poprzez politykę wy­dawania swoich córek za kolejnych władców potrafili, jako dziad­kowie i wujowie kolejnych cesarzy, zapewnić sobie pozycję rze­czywistych kierowników państwowej nawy. Buddyzm uświęcał instytucję i osobę cesarza na innej płaszczyźnie.

Od swoich początków osoba władcy japońskiego postrzegana była jako co najmniej w równym wymiarze przynależąca za­równo do sfery sacrum, jak i profanum. Nie tylko późniejsze źródła japońskie, ale i niemal współczesne opisywanym wy­darzeniom źródła chińskie z III wieku przedstawiają władców krajów znajdujących się na Archipelagu Japońskim przede wszyst­kim jako kapłanów, a dopiero w dalszym planie jako władców--polityków i władców-wodzów. Z czasem władcy rozwijającego się od IV wieku państwa Yamato (Yamato kokka)4 pozbyli się części swojego religijnego wpływu, poświęcając go dla konkret­nej władzy. Nadal jednak udział sakralności w ogólnym obrazie „wielkich władców” i ich następców - cesarzy - był na tyle duży, by przetrwać do czasów nam bliskich i znacząco zaważyć na współczesnych wydarzeniach.

Przeszczepiony z Chin buddyzm musiał dostosować się do nowego środowiska. Cesarz stał się nie tylko potomkiem ro­dzimego najwyższego bóstwa, bogini słońca Amaterasu, ale rów­nież wpisanym w buddyjską wizję kosmosu człowiekiem, który zostawał władcą dzięki swoim czynom w poprzednim wcieleniu. Wśród licznych tytułów cesarskich pojawił się tytuł „księcia dziesięciu dobrych uczynków” (juzen no kimi). Wierzono, że cesarz w poprzednim życiu spełnił w doskonały sposób zasady buddyjskiej moralności, co uczyniło go tym, kim jest.

Początek tego rodzaju ścisłych związków buddyzmu z pań­stwem skupionym wokół cesarza to przede wszystkim okres Nara. Już wcześniej, za panowania cesarza Temmu (panował 673-686) i cesarzowej Jitó (panowała 686-697), buddyzm, do tej pory jedynie podporządkowany dworowi władców, zaczął być wszczepiany w samą tkankę państwa. Dopiero jednak ukończe­nie i promulgowanie kodeksu Taihó odpowiednio w 701 i 702 roku rozpoczęło okres dojrzałego „buddyzmu państwowego" {kokka bukkyó). W 701 roku wezwani do klasztoru Daianji mnisi musieli wysłuchać wykładu nowego prawa administracyj­nego dotyczącego mnichów i mniszek [sóniiyó], który wygłosił Michi no kiwi Ofutona. Członkowie buddyjskiej gminy otrzy­mywali prawa, które miały przyciągać do niej w późniejszym okresie wielu zbiegłych chłopów: zwolnienie od podatków i pra­cy przymusowej. Lista obowiązków duchownych oraz praw pań­stwa była jednak znacznie dłuższa: sprawowanie kontroli nad klasztorami buddyjskimi przez państwo, sprawowanie kontroli nad gminą mnichów poprzez mianowanych przez państwo mnichów-urzędników [sógó), kontrola nad procesem przyjmowania nowych członków gminy przez państwo, zakaz prowadzenia działalności misyjnej poza klasztorami. Chociaż życie miało wkrótce skorygować nakreślony przez prawodawców obraz, prze­pisy te na dłuższy czas określiły stosunki łączące buddyzm z państwem. Buddyzm miał pełnić funkcję służebną, państwo posługiwało się nim jako narzędziem.

W okresie wcześniejszym jednak trudno jest badaczom zo­rientować historię polityczną na ród władców, ich znaczenie było bowiem niewielkie. Dworem rządzili nie władcy, ale głowy moż­nych rodów, na czele z najpotężniejszym z nich - rodem Soga.

Jak zatem kształtowały się stosunki buddyzm-państwo na tym wcześniejszym etapie? Co zmieniło się w strukturze po­litycznej i społecznej Japonii, co umożliwiło wykształcenie się nowego buddyzmu państwowego?

W niniejszej pracy będę poszukiwał odpowiedzi przede wszyst­kim na te właśnie pytania. Szukać ich trzeba w okresie wcześniej­szym, począwszy od oficjalnego przekazania buddyzmu do Ya-mato w 538 roku, a skończywszy na obaleniu głównej linii rodu Soga i pierwszym etapie przejmowania władzy przez ród wład­ców w 645 roku. Obie daty zostały dobrane orientacyjnie. Jak zobaczymy, źródła nie pozwalają na ostateczne stwierdzenie daty oficjalnego przekazania buddyzmu do Japonii, a chociaż współ­cześni badacze nie obstają już w większości przy przełomowym charakterze Itsushi no hen i Taika no kaishin (zob. rozdział 6), to jednak jest to wygodna cezura: obalenie głównej linii rodu Soga, która, jak uważam, najaktywniej i najbardziej świadomie wykorzystywała buddyzm do swoich celów.


W dotychczasowych pracach, poświęconych lub choćby wspo­minających okres o zakreślonych tu ramach czasowych, badacze zazwyczaj koncentrują się na historii politycznej, w której bud­dyzm wspominany jest jedynie jako mniej lub bardziej ważny czynnik kształtujący ją, bądź na historii samego buddyzmu, w której główne miejsce zajmuje zmiana paradygmatu z tak zwanego buddyzmu rodowego (shizoku bukkyó) na buddyzm państwowy. Głównym zadaniem tej pracy jest uzupełnienie studiów zajmujących się bliższą analizą wpływu buddyzmu na zmiany polityczne i społeczne. Nie będę zajmował się ani buddyzmem na Wyspach Japońskich jako takim, ani wydarzeniami politycznymi, zmieniającymi oblicze państwa Yamato w drugiej połowie VI i pierwszej połowie VII wieku. Skupię się natomiast na przestrzeni rozciągającej się między jednym a drugim. Praca ukaże, jak na różnych płaszczyznach buddyzm wpływał na pro­ces polityczny, na przemiany struktury społeczeństwa i dworu Yamato.

Rozważania te nie tylko pomogą lepiej zrozumieć, w niektó­rych przypadkach zaś wręcz wyjaśnić, procesy zachodzące w interesującym nas okresie, ale mogą również rzucić światło na przemiany, jakim podlegała Japonia od połowy VI wieku. Jak zauważył znakomity japoński historyk, Sęki Akira, rozwój pań­stwa Yamato w kierunku przekształcenia w zbudowane na wzór chiński ńtsuiyó kokka (państwo oparte na normach prawnych) - scentralizowane i nominalnie nomokratyczne, z cesarzem na szczycie piramidy społecznej - nie był niczym zdeterminowany, nie była to jedyna możliwość. Książka może pomóc zrozumieć, dlaczego losy Japonii potoczyły się w określonym kierunku i co spowodowało, że wielu mieszkańców świata wie, kim jest japoń­ski cesarz, nazwisko Soga zaś jest znane tylko nielicznym specjalistom.


1  Nazwa „Japonia” (Nihon lub Nippon), składająca się z dwóch ideo-gramów chińskich oznaczających „słońce” i „korzeń”, po raz pierwszy pojawiła się w promulgowanym w 702 roku kodeksie Taihó, a następnie w kronice Nihonshoki [Kronika japońska, 720). Początkowo jednak ideo-gramy te, podobnie jak inne, którymi posługiwano się wcześniej, odczyty­wano Yamato - tak nazywa się państwo z ośrodkiem politycznym w Yamato na półwyspie Kii, które stopniowo podporządkowywało sobie otaczające je terytoria - jednak jeszcze w okresie Nara (710-794) zaczęto odczytywać je Nihon lub Nippon, co odpowiada „Japonii”. Według powstałej w pierwszej połowie X wieku kronice chińskiej Jiu Tangshu [Stara kronika dynastii Tang, jap. Kyutósho) mieszkańcy Archipelagu Japońskiego mieli „uczynić Japonię [Kraj Wschodzącego Słońca] nazwą swojego [państwa], ponieważ leży ono niedaleko słońca [czyli na wschodzie], lub „kraj Wo [jak nazywali Japonię Chińczycy - M.K.], nie lubiąc braku elegancji tkwiącej w swojej nazwie, zmienił ją na «Japonia»„; tłum. oryginału chińskiego za: Kyu Tósho Wakoku Nihonden, Sóshi Nihonden, Genshi Nihonden - Chugoku seishi Nihonden 2, red. i tłum. Ishihara M., Tókyó 1996, s. 130. Ideogram Wo (jap. Wa, odczytywany również Yamato) oznaczał karła, stąd zrozumiała niechęć mieszkańców Wysp Japońskich do tej nazwy.


Wszystkie terminy, imiona osób i toponimy zostały podane w językach oryginalnych (w języku japońskim w transkrypcji Hepburna, w chińskim w trakskrypcji piriyin, w koreańskim w transkrypcji McCune'a-Reischaue-ra, w sanskrycie w transkrypcji naukowej). W przypadkach, gdy terminy etc. pojawiają się często w japońskiej literaturze przedmiotu, dodano ja­pońskie odczytania ideogramów chińskich.


fragment książki:


Początki buddyzmu

Stopień tożsamości między religią, zapoczątkowaną w V wieku przed Chr. w Indiach przez Siddarthę Gautamę zwanego Buddą J463-383)1, a religią, którą, symbolicznie rzecz ujmując, złożył w ofierze mieszkańcom Archipelagu Japońskiego król Paekche, jest wielce dyskusyjny. Od początku samego buddyzmu, jeżeli za taki uznamy działalność jego założyciela, do momentu, w któ­rym trafił na Wyspy Japońskie, minęło tysiąc lat.

Przez stulecia religia ta podlegała przemianom zarówno pod wpływem czyn­ników wewnętrznych, jak i zewnętrznych, takich jak kontakty z innymi religiami czy zmieniające się warunki polityczne. Zmie­niała się jej doktryna, czego symbolem jest na przykład wykształ­cenie się tradycji mahajany. Przemianom uległy także formy kultu, szczególnie rytuały religijne odprawiane przez świeckich wyznawców, z początku ograniczone do oddawania czci szcząt­kom Założyciela. Po pewnym czasie buddyzm zaczął się rozprzestrzeniać, przy czym do Chin, skąd wywodzi się buddyzm japoński, dotarł dopiero po pięciu stuleciach, i to nie bezpośrednio. Kluczową rolę odegrało tu pośrednictwo Azji Środkowej, szczególnie pań­stwa Kuszanów (sanskr. Kusana).

*

1 Według jednej z hipotez 566-486 przed Chr., wedle tradycji przekazy­wanej w buddyzmie południowym 624-544 przed Chrystusem. Szerzej o Buddzie Gautamie i początkach buddyzmu zob.: Watanabe S., Bukkyo, Tokyo 1981; tenże, Okyo no hanashi, Tokyo 1972; H. Oldenberg, Życie, nauczanie i wspólnota Buddy, tłum. i wstęp I. Kania, Kraków 1994; M. Mejor Buddyzm. Zarys historii buddyzmu w Indiach, Warszawa 2001.

Data utworzenia: 17/08/2011 @ 22:25
Ostatnie zmiany: 27/03/2012 @ 19:54
Kategoria : - Japonia
Strona czytana 6388 razy


Wersja do druku Wersja do druku

 

Komentarze

Nikt jeszcze nie komentował tego artykułu.
Bądź pierwszy!

 
Trzecie Oczko
bibliografia_cz2/Paul-Herrmann.jpgbibliografia_cz2/kuncewicz-piotr-antyk.jpgbibliografia_cz1/zycie-codzienne-prusow2.jpgbibliografia_cz2/mitologia-sta-egiptu.jpgbibliografia_cz1/d-r-zycie.JPGdanecki.jpgbibliografia_cz3/hist-kos.jpgbibliografia_cz1/ksiega-ukryta-wb.jpgbibliografia_cz1/tresc-wierzen-r.jpgbibliografia_cz1/z-ch-an.JPGhistorya powszechna kosciola.jpgbibliografia_cz3/mity-green.jpgdakowie-HD.jpgbibliografia_cz1/dramat-i-kult.jpgbibliografia_cz2/obrzedy-rytualy.jpgbibliografia_cz2/encyklopedia-kat-1.jpgbibliografia_cz1/historia-gotow.jpgbibliografia_cz1/historia-hiszpanii.jpgbibliografia_cz3/azja-i-afryka.jpgbibliografia_cz2/epos-Chassang.jpgfahry-piramidy.jpgbibliografia_cz2/tyloch-rekopisy.jpgbibliografia_cz2/tradycje-tolerancji.jpgbibliografia_cz2/mitologia-sta-grecji.jpgbibliografia_cz2/mitologia-arabow.jpgbibliografia_cz2/Sredniowieczne-herezje-Malcolm-Lambert.jpgDrozdowicz-G-nurty-now-f-franc.jpgbibliografia_cz3/do-ziemi-swietej.jpgbibliografia_cz1/historia-cudow.jpgteodoret.jpgbibliografia_cz2/mitologia-mezopotamii.jpgbibliografia_cz2/Mot-na-czarownice.jpgbibliografia_cz2/historia-powszechna-sredniowiecze.jpgbibliografia_cz3/kobieta-w-czasach.jpgazja-pacyfik13.jpghis-iranu.jpgbibliografia_cz2/Piecioksiag-v.jpgsladami-klatwy.jpgbibliografia_cz3/renan.jpgbibliografia_cz2/prawoslawie-k.jpgwprowadzenie-dr.jpgbibliografia_cz2/freud-czlowiek.jpgbibliografia_cz3/Minois-kosciol-i-n.jpgbibliografia_cz1/papiez.jpgbibliografia_cz1/religie-slowian-sz.jpgbibliografia_cz3/ksiega-rzeczy-dziwnych-1.jpghistoria-holandii-b.jpgreligia-ludow-pierwotnych.jpgbibliografia_cz3/religie-aaaaio.jpgbibliografia_cz3/Hetyci-klingel.pngswietowanie-doroczne-pl.jpgbibliografia_cz1/skrok-na-tropach.jpgrouss-bog-zla.jpghermiasz.jpgrzecz-z-od.gifbibliografia_cz1/kultura-wiekow-srednich.jpgre-afryki.jpgbibliografia_cz3/rod-argeadow.jpgcairns-e2.bmphistoria-wierzen-i-idei-religijnych.jpgbibliografia_cz2/mitologia-slowian-gi.jpgbibliografia_cz3/biblia2.jpgbibliografia_cz3/rytualy-dawne-i-w.jpgaztekowie-narod-wybrany-p-s.jpegbibliografia_cz3/buddyzm-b-p-l-a.jpgbibliografia_cz3/Angelo Scarabel.jpgbibliografia_cz1/historia-biblii.jpgbibliografia_cz3/wilson-o-naturze.jpgsztuka-indonezji.jpgbibliografia_cz3/zarys dziejow-r.jpgbibliografia_cz3/50-najwiekszych-k.jpgbibliografia_cz2/historia-polski-sz.jpgbibliografia_cz1/szczepanowicz-ziemia-swieta.jpgbibliografia_cz2/1001-o-bogu.jpghughes-rzym.jpgbibliografia_cz3/teksty-piramid.jpgbohater-o-1000t.jpgbibliografia_cz2/polska-piastow.jpgbibliografia_cz3/poczet-pap-jwk.jpgbibliografia_cz3/religia-en.jpglocke.jpgbibliografia_cz1/zycie-co-g-merowingow.jpgbibliografia_cz2/Ksiega-Rodz-interlinearna.jpgbibliografia_cz2/zary-ency-rel.jpgbibliografia_cz2/popko-huryci.jpgbibliografia_cz2/Magia-w-Sredniowieczu_Richard-Kieckhefer.jpgbibliografia_cz2/pokarm-bogow.jpegstarzy-nowi-bo-japonii.jpgbibliografia_cz1/po-arch_chrzescijanskiej.jpgmoralnosc-mozgu.jpgparandowski-mitologia.jpgbibliografia_cz1/tro-pie.JPGbibliografia_cz2/sladami-etruskow.jpgbibliografia_cz3/chrzescijanstwo-przyszlosci.jpgbibliografia_cz1/30-wyznan.jpgNorbu - Krysztal.jpgbibliografia_cz1/gni-pie.JPGbibliografia_cz1/socjo-reli.jpgbibliografia_cz3/voodoo.jpgbibliografia_cz1/b-religia-staro-egiptu.jpgNiwinski-bostwa-kulty.jpgbibliografia_cz3/joga-swie.jpgbibliografia_cz3/jezus-i-samarytanka.jpgbiblia=aramejska.jpegbibliografia_cz3/historia-p.jpgbibliografia_cz2/bloch-etruskowie.jpgbibliografia_cz2/Nowodworski-Encyklopedia_koscielna.jpeghistoria-koloru.jpgbibliografia_cz1/judaizm.jpgbibliografia_cz2/boas-umysl-cz-pierwotnego.jpgbibliografia_cz2/Wandalowie-i-ich-afrykanskie-panstwo-Strzelczyk.jpgdzieje-dawnych_turkow.jpgbibliografia_cz2/1001-rzeczy-o-biblii.jpgbibliografia_cz2/okultyzm-magia-wrozby.jpgw-kregu-upiorow.jpgbibliografia_cz3/konstantyn-w-krawczuk.jpgbibliografia_cz1/dialog-kultur-cywi-i-rel.jpgRamadan-Sladami-Proroka.jpgbibliografia_cz2/sztuka-starozytnego-wschodu-1.gifbibliografia_cz1/homerski-wstep-ogolny-do-pisma-swietego.jpgbibliografia_cz3/dionizos-kere.jpgbibliografia_cz3/tragedia-narodu.jpgbibliografia_cz2/donini.jpgbibliografia_cz3/religie-sw-ency.jpgreligia-encyklopedia-pwn5.jpgHistoria medycyny-1988.jpgbibliografia_cz1/har-klu.JPGbibliografia_cz1/starozytna-palestyna.gifbibliografia_cz2/zarys-dziejow.jpgbibliografia_cz1/archeologia_biblijna.jpgency-pow-1976.jpgbibliografia_cz3/religie-s-b-wschodu.jpgbibliografia_cz1/pluzanski-7sensacji-w-n.jpgbibliografia_cz3/tokarczyk-4-j-a.jpgbibliografia_cz1/eliade-sacrum-mit-historia.jpgbibliografia_cz3/his-niem.jpgupadek2.jpgbibliografia_cz3/twardecki.jpggnoza-q.jpgbibliografia_cz1/swiety-baldachim.JPGbibliografia_cz1/historia-seksu.jpgbibliografia_cz1/swiderkowna-rozmowy-o-bib-nt.jpgbibliografia_cz2/mitologia-korei2.jpgbibliografia_cz1/tho-bib.JPGbibliografia_cz1/484.jpgbibliografia_cz2/malinowski-mit.jpgbibliografia_cz3/jezus-i-biel.jpgbibliografia_cz1/starozytnosc-bajeczna.jpgbibliografia_cz1/euz-his.JPGbibliografia_cz2/fedon2x.jpgbibliografia_cz1/religie-bw.jpgbibliografia_cz2/his-s.bmppettazzoni.jpgbibliografia_cz2/mitologia-indyjska.jpgbibliografia_cz1/zapomniany-s-s.jpgstarozytny-egipt=w.jpgkoran.jpgbibliografia_cz2/Nowy-Testament-H.jpgbibliografia_cz3/alpatow-2.jpgbhagawad-piesn-pana.pngbibliografia_cz1/graves-mity-heb.jpgbibliografia_cz1/kosidowski-opowiesci-bib.jpgbibliografia_cz1/girard-sacrum-i-p.jpgbibliografia_cz2/klatwa-eng.jpgbibliografia_cz2/5-wielkich-religii-swiata.jpgbibliografia_cz2/sandauer.jpgzdybicka.jpgbibliografia_cz3/kramer-smierc.jpgbibliografia_cz1/wip-kos.JPGbibliografia_cz3/swiat-symb-chrzesc.jpgbibliografia_cz2/levi-strauss-totemizm.jpgseptymiusz-sewer-k.jpgbibliografia_cz3/kierul-newton.jpgbibliografia_cz3/grant-dz-izraela.jpgbibliografia_cz3/dennett-odczarowanie.jpgbibliografia_cz1/religie-chin.jpgi-znowu-zapial-kur.jpgbibliografia_cz1/tajemnice-krety.jpgbibliografia_cz1/liverani-nie-tylko-b.pngreligie-uniwersalistyczne.jpgpaleografia-lacinska-1951.jpegbibliografia_cz3/h-kk.jpgatlantyda-zajdler.jpgaztekowie.gifbibliografia_cz3/religie-w-a-poludniowej.PNGbibliografia_cz3/ile-lat-ma-wsz.jpgpolemicznie-wipszycka.gifbibliografia_cz1/komentarz-his-kul-do-biblii-h.jpgbibliografia_cz1/cha-kos.JPGSilnicki-Sobory powszechne a Polska.jpgbibliografia_cz2/Szamanizm-Andrzej-Szyjewski.jpgbibliografia_cz3/kataryzm.jpgbibliografia_cz2/dumezil.jpgbibliografia_cz2/homo-ludens-h.jpgbibliografia_cz3/zycie-cwa.bmpzycie-codzienne-galii.jpggrecja_niepodlegla.jpgbibliografia_cz1/zycie-cawrhorne.jpgswiat-fenicjan.jpgzorian-dolega-chodakowski3.gifhistoria-z.jpgbibliografia_cz3/messadie-diabel.jpgbibliografia_cz3/stomma-slonce.jpgbibliografia_cz3/judaizm-u-poczatkow.jpgbibliografia_cz1/miedzy-s-a-n-testament.jpgbibliografia_cz3/legowicz-zarys.jpgbibliografia_cz1/w-kregu-swiatowida.jpg3-Rosja.jpgbibliografia_cz1/mus-ant.JPGbibliografia_cz3/peck-w-poszukiwaniu.jpgbibliografia_cz1/his-chrzex-p-johnson.jpgzrozumiec_araba.jpgbibliografia_cz1/dz-ze-za.jpgbibliografia_cz2/margul-jak-umier.jpgbibliografia_cz1/f-mity-grekow-i-rzymian.jpgbibliografia_cz1/kow-w-ch.JPGbibliografia_cz2/bog-einsteina.jpgbibliografia_cz3/antropologia-b-tylor.jpgjudaizm-solomon.jpgbibliografia_cz3/rel-sw-rzymskiego.jpgholownia-kos-d-s-z.jpgbibliografia_cz2/gilgamesz.jpgbibliografia_cz1/kud-hinduizm.jpgbibliografia_cz2/Historia-piekna-eco.jpgbibliografia_cz3/mitologia-cel.jpgbibliografia_cz3/Norbu - Krysztal.jpgbibliografia_cz1/Ludzie-bogowie-i-przybysze-z-kosmosu-Stoczkowski.jpgbibliografia_cz2/ksiega-tura.jpgbibliografia_cz2/stu-mat-2005.jpgbibliografia_cz3/historia-grzechu.jpgbibliografia_cz1/levy-Bruhl-czynnosci-umyslowe.jpgbibliografia_cz1/mejor-buddyzm.jpgbibliografia_cz2/krawiec-seksualnosc.jpgzycie-se-ksiezy.pngbibliografia_cz1/sarmaci-sulimirski.jpgbibliografia_cz1/gardner-potomkowie.jpgbibliografia_cz3/gibbon-zmierzch.jpgbibliografia_cz3/houria-historia-ar.jpgbibliografia_cz2/wojcik-historia-p-XVII.jpgmajowie-gall.jpgbibliografia_cz3/zloty-przewodnik-p-r-halu.jpgslownik religii.jpgbibliografia_cz3/historia-chin.jpgbibliografia_cz3/Religie Aryow W.jpegLITERA-NA-SW-12-1987.jpgbibliografia_cz3/budda.jpgbibliografia_cz2/sztuka-starozytnego-wschodu-2.gifbibliografia_cz2/papiestwo.jpgbibliografia_cz1/his-filo-tat.pngbibliografia_cz1/atlas-miejsc-biblijnych.jpgbibliografia_cz3/hubert-mauss.jpgbibliografia_cz1/d-r-ko-pi.JPGharding-r-s.jpgbibliografia_cz2/borkowski-socjologia.pngbibliografia_cz3/tajne-stowarzyszenia.jpgateizm=nowicki.jpgbibliografia_cz1/al-ar-pal.JPGbibliografia_cz3/bez-ograniczen.pngmahometanizm=g.jpgbibliografia_cz2/mitologia-lu-syberii.jpgbibliografia_cz3/schylek-sr-eu.jpgbibliografia_cz1/poniatowski-wstep.jpgbibliografia_cz1/hellenizm-a-j.jpgbibliografia_cz2/kosidowski-rumaki.jpgbibliografia_cz3/haasler-tajne-sprawy-papiezy.jpgmeksykanskie-abc.jpgbibliografia_cz3/FitzGerald - Chiny.jpgbibliografia_cz1/sim-cyw.JPGbibliografia_cz2/mitologia-cz-afryki.jpgbibliografia_cz1/wilson.jpgbibliografia_cz2/slow-sy.jpgbibliografia_cz3/kanert-buddyzm.jpgbibliografia_cz3/sladami-amuletu.jpgbibliografia_cz2/groby-b-u.jpgbibliografia_cz2/w-kregu-religii.jpgbibliografia_cz3/Petoia-wampiry.jpegbibliografia_cz2/tajemnice-biblii.jpgbibliografia_cz1/keller-katolicyzm.jpgbibliografia_cz1/Monologion Proslogion.jpgbibliografia_cz1/po-sztuki_chrzescijanskiej.jpghis-g.jpgbibliografia_cz2/krawczuk-s-do-starozytnosci.jpgi-historia-powszechna-b.jpgbibliografia_cz3/boilton.JPGbibliografia_cz2/michalowski-n-t-piramidy.jpgbibliografia_cz2/POA2.bmpreligie-w-p.jpgochrzczeni-w-duchu.jpgpseudonauka-i-p.jpgbibliografia_cz1/N-dziedzictwo-goliata.jpghistoria-duchowosci-chrzes.jpgskrzypekoswiecenie-fr.jpg
Rel-Club
Sonda
Czy jest Bóg?
 
Tak
Nie
Nie wiem
Jest kilku
Ja jestem Bogiem
Ta sonda jest bez sensu:)
Prosze zmienić sondę!
Wyniki
Szukaj



Artykuły

Zamknij - Japonia

Zamknij BUDDYZM - Lamaizm

Zamknij BUDDYZM - Polska

Zamknij BUDDYZM - Zen

Zamknij JUDAIZM - Mistyka

Zamknij NOWE RELIGIE

Zamknij NOWE RELIGIE - Artykuły Przekrojowe

Zamknij NOWE RELIGIE - Wprowadzenie

Zamknij POLSKA POGAŃSKA

Zamknij RELIGIE WYMARŁE - Archeologia

Zamknij RELIGIE WYMARŁE - Bałtowie

Zamknij RELIGIE WYMARŁE - Manicheizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Konfucjanizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Satanizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Sintoizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Taoizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Zaratustrianizm

-

Zamknij EUROPA I AZJA _ _ JAZYDYZM* <<==

Nasi Wierni

 3886471 odwiedzający

 41 odwiedzających online