Religioznawstwo
Zagadnienia Religijne
Europa Pogańska
Azja
Hinduizm i odłamy
Judaizm i odłamy
Chrześcijaństwo i odłamy
Islam i odłamy
Afryka
Ameryka
Australia i Oceania

_ Postacie i zagadki Tory - Legenda o jednorożcu

Legenda o jednorożcu

Legenda o jednorożcu przetrwała w wielu krajach. Przypisywano mu kształty konia, długi róg oraz fantastyczną moc czarodziejską.

Fantazja ludów starożytnych wytworzyła różne formy zwierząt często o zupełnie nieprawdopo­dobnych, choć pięknych kształtach. Tak powstał gryf, centaur, pegaz i wiele innych. Co do tego, że zwierzęta te nie istniały, nie mamy już dziś żad­nych wątpliwości. Zresztą i w starożytności miały one raczej charakter symboliczny.

Jednorożec
Jednorożec z Livre des propriétés des choses, XV w.
Nieco inaczej przedstawia się sprawa z jednoroż­cem (Unicornus). Wielu autorów starożytnych wspomina o nim jako o zwierzęciu żyjącym podając szczegółowo jego wygląd zewnętrzny, biologię, miejsce występowania itd.

Najstarsze wzmianki o jednorożcu znajdujemy w Piśmie Św. Wymienia go Mojżesz, Izajasz, Dawid oraz Job, nazywając po hebrajsku reem. Przekła­dy łacińskie, poprzez język grecki tłumaczą słowo reem u Mojżesza, jako Rhinoceros, czyli nosorożec, u Izajasza i Dawida, jako unicornus, czy jednoro­żec, u Joba znów jako Rhinoceros.  

Prócz Pisma Św. o jednorożcu mówi Arystoteles w dziele „Generatio animarum“ i „Historia animarum“, poza tym Plutarch w „Peryklesie“, Pliniusz i inni.

Kwestią sporną jest, co ma oznaczać jednorożec. Sądząc z Pisma Św. przypuszczalnie chodziło o no­sorożca, Arystoteles pisze, jak gdyby o dzikim ośle. Sięgając do źródłosłowu hebrajskiego reem, znajdu­jemy podobną nazwę w języku arabskim „rim“ oznaczającą antylopę.

Nie jest zatem wiadome, co każdy z poszczegól­nych autorów rozumiał pod nazwą Unicornus. Inni autorzy, wyróżniają zupełnie konkretnie osobny ga­tunek zwierzęcia, zwykle o korpusie konia i jed­nym rogu na czole, choć różnie wygląd jego opi­sują. Np. Strabo traktuje go jako konia o jednym rogu. Philes natomiast twierdzi, że z ogona przy­pomina wieprza, a z postaci — lwa. Pliniusz pisze o jednorożcu o korpusie końskim, nogach słonia, głowie jelenia, a o ogonie wieprza. Izydoriusz na­tomiast utożsamia jednorożca z nosorożcem.

Mroczna epoka średniowiecza do tych fantastycz­nych opisów dodała również tajemniczą moc jedno­rożców.

Jednorożec
Dama z jednorożcem XV w.
Sproszkowany róg jednorożca miał wywierać magiczny wpływ na pająki. Poza tym leczył od wielu bardzo ciężkich schorzeń. Działał przy tym neutralizująco na trucizny. Picie płynów z rogu jednorożca miało też leczyć od wielu chorób. Po prostu po takim zabiegu chory miał rzekomo zwra­cać chorobę razem z wypitym płynem.

Piętno legendy było tak silne, że jeszcze w epo­ce późnego odrodzenia i baroku, jednorożec znaj­dował miejsce w ówczesnych dziełach naukowych. Mam na myśli przede wszystkim podręczniki zoolo­gii z czasów baroku polskiego, jednego z pierw­szych polskich zoologów Jana Johnstona z Szamo­tuł z pochodzenia Szkota*).

Autor opisując świat zwierzęcy dość szeroko roz­pisuje się o jednorożcu przedstawiając go na ry­sunkach. Johnston jest na tyle jednak już krytycz­ny, że sam wątpi w istnienie jednorożca, opisy zaś o nim podaje na odpowiedzialność innych autorów.

I tak rzekomo Marek Paulus widział jednorożca u wielkiego chana tatarskiego. Ludwik z Wartely oglądał jednorożce żywe w świątyni w Mecce w miejscach zagrodzonych. I wielu jeszcze innych podróżników z różnych stron świata podaje wiado­mości o jednorożcu. Niektórzy dokładnie opisują walki z jednorożcem, a także podają, że mięso ich jest słone.

Oczywiście, że podręcznik Johnstona ma pewne znaczenie pionierskie dzięki zebraniu i usystematy­zowaniu form zwierzęcych. Tak samo posiada war­tość z punktu widzenia historycznego. Niemniej w sprawie jednorożca nie jest dla nas autorytatyw­ny zwłaszcza, że równocześnie podaje tak fanta­styczne zwierzęta, jak zające z rogami, małpy o twa­rzy ludzkiej itp. Po Johnstonie już chyba w dziełach naukowych przyrodniczych jednorożca nie znajdziemy. Spotka­ my się z nim natomiast częściej niż w zoologii, w malarstwie, rzeźbie, literaturze, medycynie ludo­wej, astronomii, heraldyce itp.

Jednorożca jako motywu użył A. Durer, ażeby stworzyć jedno z najpiękniejszych dzieł o niezwykłej precyzji wykonania. Szereg obrazów wyobraża różne rodzaje jednorożców. Znane gobeliny francuskie przedstawiają sceny z „Damy z jednorożcem". Baj­ki, zwłaszcza niemieckie, często wprowadzają jednorożca. Poza tym poczesne miejsce znalazł w he­raldyce. Np. w herbie angielskim wespół z lwem trzyma emblemat herbowy. Tak samo można go było znaleźć wśród herbów polskich.

Jednorożec Herb gminy Zgierz Należy zaznaczyć, że w heraldyce jednorożec uległ pewnej metamorfozie; posiada co prawda korpus koński, ale bródkę ma koźlą a ogon lwa.

Co właściwie ma symbolizować jednorożec? W­ starym testamencie ma być obrazem mocy jaka zawarta jest w jego rogu. Sądząc z legendy średnio­wiecznej jest on również symbolem czystości i poj­many mógł być tylko przez dziewicę.

Sądząc z powyższych przykładów, jednorożec był bardzo popularny, począwszy od czasów biblijnych a może jeszcze dawniejszych. Ciekawe jest jednak, skąd ta legenda bierze swój początek? Czy jest wyłącznie wytworem fantazji, jak pegaz czy gryf, czy też oparta jest na jakiejś żyjącej w dawnych czasach a dziś wymarłej istocie?

Wiadomości starożytnych uczonych nie są dla nas tutaj miarodajne, gdyż nauka wówczas nie posłu­giwała się eksperymentem, a opierała się głównie na przesłankach filozoficznych. Chcąc wyciągnąć jakieś konkretne wnioski musimy oprzeć się na paleontologii i anatomii porównawczej. Ale żad­ne szczątki kopalne nic nie mówią o istnieniu po­dobnego do jednorożca zwierzęcia. Co prawda w czwartorzędzie na Syberii żył ssak zwany Elasmotherium o wymiarach słonia, a szkielecie nosoroż­ca. Na czole posiadał potężny róg.

Rodzina nosorożcowatych jest blisko spokre­wniona z rodziną koniowatych i należy do te ­go samego rzędu nieparzystokopytnych. Być może, że legenda opierała się na podłożu prawdy i z trudnego dosyć do obserwacji nosorożca stworzyła w perspektywie wieków konia o jednym rogu. Mit o jednorożcu stawał się tym ciekawszy i bardziej tajemniczy, że zwierzę to nie istniało. Stąd też tyle rozbieżności w opisie jego wyglądu zewnętrznego.

Wywodząc dalej pochodzenie jednorożca z noso­rożca, należy podkreślić, że „róg“ w ścisłym tego słowa znaczeniu, tzn. zbudowany z istoty rogowej posiadają tylko nosorożcowate. U wszystkich innych ssaków rogatych, tzn. pełnorogich, pustorogich i kosmatorogich, tzw. „róg“ utworzony jest z sub­stancji kostnej.

Wreszcie występowanie nosorożca o jednym rogu (Rhinoceres unicornis) do pewnego stopnia potwier­dzałoby omawianą hipotezę. Mianowicie zamieszkuje on Indie. Niektórzy zaś autorowie dopatrują się możliwości przedostania się legendy o jednorożcu właśnie z Indii.

Jeżeli jednak jednorożec nie istniał wcale, to skąd brano jego rogi do celów leczniczych? Otóż  przypuszczalnie były to sproszkowane zęby narwali. (Menodon monaceros). Samiec tego gatunku del­ fina, zamieszkującego morza północne, posiadał w górnej szczęce wydłużony ząb na parę metrów. Po­nieważ narwale dzięki temu nazwano jednorożca­ mi — sproszkowany ząb narwala uważano za spro­szkowany róg legendarnego jednorożca.

Inna wersja podaje, że rzekomy róg jednorożca był rogiem antylopy z rodzaju Oryx zamieszkują­cej Afrykę.

Legenda o jednorożcu może być jednak ciekawa nie ­ tyle z punktu widzenia przyrodniczego, co historycznego. Przejmowanie bowiem niektórych legend przez pewne narody, rzuca nam światło na wpływy kulturalne w zamierzchłych dziejach ludz­kości.

 

Dr BOHDAN KIEŁCZEWSKI
adiunkt Uniwersytetu Poznańskiego

 

Przypisy:
*) Historiae naturalis de quadrupedibus libri cum aeneis figuris Johannes Johnstons. Medicinae Doc­ tor Concinnavit MDCLVII.


*

Artykuł pochodzi z miesięcznik Problemy  - nr.1 / 1949

 


Data utworzenia: 14/04/2019 @ 02:52
Ostatnie zmiany: 28/04/2019 @ 00:49
Kategoria : _ Postacie i zagadki Tory
Strona czytana 1080 razy


Wersja do druku Wersja do druku

 

Komentarze

Nikt jeszcze nie komentował tego artykułu.
Bądź pierwszy!

 
Trzecie Oczko
bibliografia_cz2/w-kregu-religii.jpgbibliografia_cz1/sim-cyw.JPGbibliografia_cz3/gibbon-zmierzch.jpgbibliografia_cz1/socjo-reli.jpgbibliografia_cz2/mitologia-sta-grecji.jpgbibliografia_cz3/zarys dziejow-r.jpgbibliografia_cz1/keller-katolicyzm.jpgmoralnosc-mozgu.jpgi-historia-powszechna-b.jpgsladami-klatwy.jpgbibliografia_cz3/tajne-stowarzyszenia.jpgbibliografia_cz3/his-niem.jpgbibliografia_cz3/messadie-diabel.jpgbibliografia_cz3/mitologia-cel.jpgbibliografia_cz2/historia-polski-sz.jpgbibliografia_cz3/budda.jpgbibliografia_cz1/gardner-potomkowie.jpgbibliografia_cz1/historia-gotow.jpgbibliografia_cz2/Piecioksiag-v.jpgbibliografia_cz3/zycie-cwa.bmpbibliografia_cz2/kuncewicz-piotr-antyk.jpgbibliografia_cz3/Religie Aryow W.jpegjudaizm-solomon.jpghughes-rzym.jpgbibliografia_cz3/Angelo Scarabel.jpghistoria-wierzen-i-idei-religijnych.jpgdanecki.jpgrouss-bog-zla.jpghistoria-koloru.jpgreligia-ludow-pierwotnych.jpgbibliografia_cz3/boilton.JPGbibliografia_cz1/swiderkowna-rozmowy-o-bib-nt.jpgbibliografia_cz3/alpatow-2.jpgNiwinski-bostwa-kulty.jpgbibliografia_cz3/grant-dz-izraela.jpgpolemicznie-wipszycka.gifbibliografia_cz2/zary-ency-rel.jpgbibliografia_cz3/zloty-przewodnik-p-r-halu.jpgbibliografia_cz3/sladami-amuletu.jpgbibliografia_cz2/slow-sy.jpgbibliografia_cz2/mitologia-mezopotamii.jpgsztuka-indonezji.jpgbibliografia_cz2/okultyzm-magia-wrozby.jpgbibliografia_cz2/Ksiega-Rodz-interlinearna.jpgbibliografia_cz1/historia-hiszpanii.jpgpaleografia-lacinska-1951.jpegbibliografia_cz2/mitologia-slowian-gi.jpgbibliografia_cz1/wilson.jpgbibliografia_cz2/Wandalowie-i-ich-afrykanskie-panstwo-Strzelczyk.jpgbibliografia_cz2/stu-mat-2005.jpgreligie-uniwersalistyczne.jpgbibliografia_cz3/voodoo.jpgbibliografia_cz2/polska-piastow.jpgbibliografia_cz2/tyloch-rekopisy.jpglocke.jpgbibliografia_cz1/starozytnosc-bajeczna.jpgbibliografia_cz3/kobieta-w-czasach.jpgbibliografia_cz1/atlas-miejsc-biblijnych.jpgbibliografia_cz1/tro-pie.JPGbibliografia_cz1/Monologion Proslogion.jpgatlantyda-zajdler.jpgateizm=nowicki.jpgbibliografia_cz2/popko-huryci.jpgdakowie-HD.jpgbibliografia_cz2/levi-strauss-totemizm.jpghistorya powszechna kosciola.jpg3-Rosja.jpgstarozytny-egipt=w.jpgbibliografia_cz3/jezus-i-samarytanka.jpgbibliografia_cz2/michalowski-n-t-piramidy.jpgbibliografia_cz2/Paul-Herrmann.jpgbibliografia_cz1/papiez.jpgpettazzoni.jpgbibliografia_cz3/50-najwiekszych-k.jpgslownik religii.jpgdzieje-dawnych_turkow.jpgwprowadzenie-dr.jpgbibliografia_cz1/zycie-codzienne-prusow2.jpgfahry-piramidy.jpgbibliografia_cz2/Magia-w-Sredniowieczu_Richard-Kieckhefer.jpgw-kregu-upiorow.jpgbibliografia_cz2/freud-czlowiek.jpgbibliografia_cz1/wip-kos.JPGbibliografia_cz3/rel-sw-rzymskiego.jpgbibliografia_cz3/kramer-smierc.jpgbibliografia_cz1/pluzanski-7sensacji-w-n.jpgbibliografia_cz1/gni-pie.JPGbibliografia_cz3/teksty-piramid.jpgbibliografia_cz3/historia-grzechu.jpgbibliografia_cz1/poniatowski-wstep.jpgbibliografia_cz1/z-ch-an.JPGbibliografia_cz3/religie-aaaaio.jpgteodoret.jpgreligie-w-p.jpgzrozumiec_araba.jpgbibliografia_cz3/konstantyn-w-krawczuk.jpgbibliografia_cz2/Historia-piekna-eco.jpgrzecz-z-od.gifbibliografia_cz3/bez-ograniczen.pngbibliografia_cz1/dialog-kultur-cywi-i-rel.jpgbibliografia_cz3/Hetyci-klingel.pngbibliografia_cz1/w-kregu-swiatowida.jpggnoza-q.jpgholownia-kos-d-s-z.jpgbibliografia_cz3/historia-p.jpgbibliografia_cz2/krawczuk-s-do-starozytnosci.jpgHistoria medycyny-1988.jpgbibliografia_cz2/krawiec-seksualnosc.jpgbibliografia_cz1/b-religia-staro-egiptu.jpgzycie-se-ksiezy.pngazja-pacyfik13.jpgbibliografia_cz2/mitologia-lu-syberii.jpgbhagawad-piesn-pana.pngbibliografia_cz3/poczet-pap-jwk.jpgstarzy-nowi-bo-japonii.jpgbibliografia_cz1/miedzy-s-a-n-testament.jpgbibliografia_cz1/religie-chin.jpgbibliografia_cz3/joga-swie.jpgRamadan-Sladami-Proroka.jpgbibliografia_cz2/5-wielkich-religii-swiata.jpgency-pow-1976.jpgbibliografia_cz1/starozytna-palestyna.gifbibliografia_cz2/fedon2x.jpgbibliografia_cz1/szczepanowicz-ziemia-swieta.jpgbibliografia_cz1/d-r-zycie.JPGNorbu - Krysztal.jpgbibliografia_cz3/h-kk.jpgbibliografia_cz2/prawoslawie-k.jpgbiblia=aramejska.jpegpseudonauka-i-p.jpgbibliografia_cz1/hellenizm-a-j.jpgbibliografia_cz3/religie-w-a-poludniowej.PNGbibliografia_cz1/484.jpgbibliografia_cz2/bog-einsteina.jpgbibliografia_cz3/do-ziemi-swietej.jpgbibliografia_cz2/mitologia-indyjska.jpgbibliografia_cz2/encyklopedia-kat-1.jpgbibliografia_cz1/tresc-wierzen-r.jpgbibliografia_cz1/kultura-wiekow-srednich.jpgbibliografia_cz3/Petoia-wampiry.jpegbibliografia_cz3/ksiega-rzeczy-dziwnych-1.jpgbibliografia_cz3/dionizos-kere.jpgbibliografia_cz1/tho-bib.JPGbibliografia_cz3/kanert-buddyzm.jpgbibliografia_cz1/komentarz-his-kul-do-biblii-h.jpgreligia-encyklopedia-pwn5.jpgbibliografia_cz3/dennett-odczarowanie.jpgbibliografia_cz3/peck-w-poszukiwaniu.jpgbibliografia_cz2/dumezil.jpgbibliografia_cz1/kosidowski-opowiesci-bib.jpgbibliografia_cz2/1001-rzeczy-o-biblii.jpghermiasz.jpgbibliografia_cz3/wilson-o-naturze.jpgbibliografia_cz1/girard-sacrum-i-p.jpgbibliografia_cz2/homo-ludens-h.jpghis-iranu.jpghistoria-duchowosci-chrzes.jpghistoria-z.jpgbibliografia_cz3/buddyzm-b-p-l-a.jpgbibliografia_cz1/ksiega-ukryta-wb.jpgbibliografia_cz2/groby-b-u.jpgbibliografia_cz3/rod-argeadow.jpgbibliografia_cz2/borkowski-socjologia.pngbibliografia_cz3/houria-historia-ar.jpghistoria-holandii-b.jpgbibliografia_cz2/pokarm-bogow.jpegbibliografia_cz2/mitologia-cz-afryki.jpggrecja_niepodlegla.jpgbibliografia_cz2/Sredniowieczne-herezje-Malcolm-Lambert.jpgSilnicki-Sobory powszechne a Polska.jpgbibliografia_cz3/renan.jpgbibliografia_cz2/Mot-na-czarownice.jpgbibliografia_cz3/swiat-symb-chrzesc.jpgbibliografia_cz1/dz-ze-za.jpgkoran.jpgharding-r-s.jpgbibliografia_cz3/tragedia-narodu.jpgbibliografia_cz2/margul-jak-umier.jpgbibliografia_cz1/f-mity-grekow-i-rzymian.jpgbibliografia_cz2/Nowodworski-Encyklopedia_koscielna.jpegmahometanizm=g.jpgbibliografia_cz1/eliade-sacrum-mit-historia.jpgbibliografia_cz3/haasler-tajne-sprawy-papiezy.jpgbibliografia_cz2/1001-o-bogu.jpgbibliografia_cz2/bloch-etruskowie.jpgLITERA-NA-SW-12-1987.jpgbibliografia_cz2/Szamanizm-Andrzej-Szyjewski.jpgmajowie-gall.jpgbibliografia_cz1/po-sztuki_chrzescijanskiej.jpgbohater-o-1000t.jpgbibliografia_cz2/sztuka-starozytnego-wschodu-1.gifbibliografia_cz3/legowicz-zarys.jpgbibliografia_cz2/malinowski-mit.jpgbibliografia_cz3/kataryzm.jpgbibliografia_cz1/kow-w-ch.JPGbibliografia_cz1/zapomniany-s-s.jpgzdybicka.jpgbibliografia_cz1/zycie-co-g-merowingow.jpgbibliografia_cz2/ksiega-tura.jpgbibliografia_cz1/N-dziedzictwo-goliata.jpgmeksykanskie-abc.jpgbibliografia_cz2/tajemnice-biblii.jpgbibliografia_cz1/religie-slowian-sz.jpgbibliografia_cz1/tajemnice-krety.jpgzorian-dolega-chodakowski3.gifbibliografia_cz1/his-chrzex-p-johnson.jpgbibliografia_cz2/epos-Chassang.jpgbibliografia_cz3/religie-s-b-wschodu.jpgbibliografia_cz2/POA2.bmpswietowanie-doroczne-pl.jpgbibliografia_cz1/al-ar-pal.JPGbibliografia_cz1/euz-his.JPGbibliografia_cz2/sztuka-starozytnego-wschodu-2.gifbibliografia_cz3/antropologia-b-tylor.jpgbibliografia_cz3/stomma-slonce.jpgbibliografia_cz1/cha-kos.JPGbibliografia_cz1/po-arch_chrzescijanskiej.jpgbibliografia_cz1/kud-hinduizm.jpgbibliografia_cz1/zycie-cawrhorne.jpgbibliografia_cz1/homerski-wstep-ogolny-do-pisma-swietego.jpgbibliografia_cz2/donini.jpgbibliografia_cz3/religia-en.jpgbibliografia_cz3/mity-green.jpgochrzczeni-w-duchu.jpgbibliografia_cz2/mitologia-korei2.jpgbibliografia_cz1/d-r-ko-pi.JPGbibliografia_cz1/har-klu.JPGbibliografia_cz3/hubert-mauss.jpgbibliografia_cz1/mus-ant.JPGbibliografia_cz3/judaizm-u-poczatkow.jpgbibliografia_cz3/historia-chin.jpgbibliografia_cz3/jezus-i-biel.jpgre-afryki.jpgbibliografia_cz2/klatwa-eng.jpgcairns-e2.bmpi-znowu-zapial-kur.jpgbibliografia_cz3/azja-i-afryka.jpgbibliografia_cz2/papiestwo.jpgbibliografia_cz2/obrzedy-rytualy.jpgbibliografia_cz1/swiety-baldachim.JPGbibliografia_cz1/graves-mity-heb.jpgbibliografia_cz3/biblia2.jpgbibliografia_cz3/hist-kos.jpgswiat-fenicjan.jpgbibliografia_cz2/wojcik-historia-p-XVII.jpgbibliografia_cz1/levy-Bruhl-czynnosci-umyslowe.jpgbibliografia_cz3/chrzescijanstwo-przyszlosci.jpgbibliografia_cz1/liverani-nie-tylko-b.pngbibliografia_cz1/dramat-i-kult.jpgbibliografia_cz2/sandauer.jpgseptymiusz-sewer-k.jpgbibliografia_cz1/religie-bw.jpgbibliografia_cz1/historia-seksu.jpgbibliografia_cz3/schylek-sr-eu.jpgbibliografia_cz2/tradycje-tolerancji.jpgbibliografia_cz1/30-wyznan.jpgupadek2.jpgbibliografia_cz1/sarmaci-sulimirski.jpgDrozdowicz-G-nurty-now-f-franc.jpgbibliografia_cz1/mejor-buddyzm.jpgskrzypekoswiecenie-fr.jpgbibliografia_cz3/rytualy-dawne-i-w.jpgbibliografia_cz2/boas-umysl-cz-pierwotnego.jpgbibliografia_cz1/historia-biblii.jpgbibliografia_cz1/skrok-na-tropach.jpgbibliografia_cz3/religie-sw-ency.jpgbibliografia_cz1/historia-cudow.jpgbibliografia_cz3/twardecki.jpgbibliografia_cz3/kierul-newton.jpgbibliografia_cz2/mitologia-sta-egiptu.jpgbibliografia_cz1/judaizm.jpgaztekowie.gifbibliografia_cz2/historia-powszechna-sredniowiecze.jpgaztekowie-narod-wybrany-p-s.jpegbibliografia_cz2/zarys-dziejow.jpgbibliografia_cz2/gilgamesz.jpghis-g.jpgbibliografia_cz2/kosidowski-rumaki.jpgbibliografia_cz3/FitzGerald - Chiny.jpgparandowski-mitologia.jpgbibliografia_cz3/tokarczyk-4-j-a.jpgbibliografia_cz3/Norbu - Krysztal.jpgbibliografia_cz2/Nowy-Testament-H.jpgbibliografia_cz3/ile-lat-ma-wsz.jpgbibliografia_cz2/mitologia-arabow.jpgbibliografia_cz2/sladami-etruskow.jpgbibliografia_cz3/Minois-kosciol-i-n.jpgbibliografia_cz1/his-filo-tat.pngzycie-codzienne-galii.jpgbibliografia_cz1/archeologia_biblijna.jpgbibliografia_cz2/his-s.bmpbibliografia_cz1/Ludzie-bogowie-i-przybysze-z-kosmosu-Stoczkowski.jpg
Rel-Club
Sonda
Czy jest Bóg?
 
Tak
Nie
Nie wiem
Jest kilku
Ja jestem Bogiem
Ta sonda jest bez sensu:)
Prosze zmienić sondę!
Wyniki
Szukaj



Artykuły

Zamknij - Japonia

Zamknij BUDDYZM - Lamaizm

Zamknij BUDDYZM - Polska

Zamknij BUDDYZM - Zen

Zamknij JUDAIZM - Mistyka

Zamknij NOWE RELIGIE

Zamknij NOWE RELIGIE - Artykuły Przekrojowe

Zamknij NOWE RELIGIE - Wprowadzenie

Zamknij POLSKA POGAŃSKA

Zamknij RELIGIE WYMARŁE - Archeologia

Zamknij RELIGIE WYMARŁE - Bałtowie

Zamknij RELIGIE WYMARŁE - Manicheizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Konfucjanizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Satanizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Sintoizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Taoizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Zaratustrianizm

-

Zamknij EUROPA I AZJA _ _ JAZYDYZM* <<==

Nasi Wierni

 3888911 odwiedzający

 29 odwiedzających online