Słowianie - Wierzenia Słowian

Wierzenia Słowian

Jeżeli bardzo słabo znamy historyczny proces krystalizowania się plemion i związków plemiennych w dorzeczach Odry i Wisły, a także warunki, w jakich się on dokonywał, to jeszcze trudniej jest nam dostępna sfera życia duchowego naszych przodków w epoce przedchrześcijańskiej, a w szczególności więzi duchowe, jakie łączyły większe i mniejsze wspólnoty. A są one nie mniej ważne, niekiedy wręcz ważniejsze, niż materialne uwarunkowania egzystencji.

Treścią życia duchowego społeczeństw na niższych szczeblach ich rozwoju jest system wierzeń. Towarzyszy mu zwykle świat wyobrażeń, niekiedy barwny i bogaty, który zwykliśmy nazywać mitologią. Wierzenia zastępują wiedzę czy też wypełniają jej brak. Na nich zasadza się porządek określający relację jednostek ludzkich i grup społecznych do świata transcendentalnego, który najogólniej nazywamy religią.

I wierzeniami wiąże się ściśle system uznawanych wartości, te zaś rzutują na kulturę obyczajową i często wytyczają kierunki działań pozainstynktownych, leżących u podstaw polityki, a zatem i przemian w organizacji społecznej.

Wierzenia naszych przodków z czasów przedchrześcijańskich możemy odtworzyć obie jedynie w konturach. Pola, jakie kontury te wytyczają, wypełniać musimy wyobraźnią. Już w XV wieku, gdy wielki nasz kronikarz Jan Długosz stawiał sobie pytanie o świat wierzeń w Polsce pogańskiej, natrafił na tak znikome szczątki tradycji, nie mógł z nich odtworzyć żadnego obrazu. Błąkały się w niej zaledwie jakieś luźne imiona bóstw czy demonów, takich jak: Jesse, Lada, Nija, Dziedzileja, Dziewanna, Marzanna, Pogoda, Żywię, których pochodzenia ani znaczenia nikt już nie rozumiał.

Kronikarz dopatrzył się w nich odpowiedników bóstw grecko-rzymskich, które znał z lektury pisarzy antycznych. Jesse był to w jego domniemaniu Jowisz, Lada - Mars, Dziedzileja - Wenera, Nija - Pluton, Dziewanna - Diana, Marzanna - Hera. Pogoda to wedle jego domysłu dawca przyjaznej pogody, a Żywię - bóg życia.

Świętowit woliński
figurka z IX/X wieku Ujawnił się tu nie tylko brak wiedzy, ale także uproszczony pogląd, że przodkowie nasi powinni byli czcić te same bóstwa, co Grecy i Rzymianie, tyle że pod innymi nazwami. Niejeden z badaczy przyjmował przekaz Długosza za w jakimś stopniu wiarygodny, co jedynie utrwalało błędne mniemanie. Dopiero analiza źródeł z innych obszarów Słowiańszczyzny pozwoliła całkowicie odrzucić Długoszową rekonstrukcję, jego przekazu można co najwyżej ocalić przytoczone imiona, choć niekoniecznie trzeba je wszystkie odnosić do bóstw i demonów.

Jeżeli zważymy, że kultura Słowiańszczyzny pogańskiej obywała się bez pisma, zatem nie przemówiła nigdy własnym głosem, jasne jest, że tak mało o niej wiemy, interesowali się nią jednak, co prawda sporadycznie, ludzie z chrześcijańskich obrzeży.

Dotyczy to zwłaszcza Rusi i jej bizantyńskiego sąsiedztwa oraz Słowiańszczyzny nadłabskiej i sąsiadujących z nią, wcześniej schrystianizowanych Niemiec. Odnosi się to także w jakiejś mierze do Słowiańszczyzny południowej. Znamienny i ważny poznawczo jest fakt, że pewne elementy pogaństwa słowiańskiego na krańcach wschodnich i zachodnich siedzib Słowian są takie same. Oznacza to, że należy je przyjąć także dla strefy środkowej tego obszaru, a więc dorzeczy Odry i Wisły, którym bezpośrednio nie wiemy prawie nic.

O wierzeniach słowiańskich we wschodniej Słowiańszczyźnie informują nas przede wszystkim: historyk bizantyński Prokopiusz z Cezarei (VI wiek), pisarz arabski ibn Rusta (druga połowa IX wieku), pochodzące z XI wieku glosy do kroniki bizantyńskiej Jana Malalasa (VI wiek), najstarszy ruski latopis - tzw. Kronika Nestora (początek XII wieku) i parę innych. O pogaństwie Słowian nadłabskich czytamy w kronice biskupa merseburskiego Thietmara (początek XI wieku), kronice Kościoła hamburskiego Adama Bremeńskiego (druga połowa XII wieku), w żywotach św. Ottona z Bambergu pióra Ebona i Herborda (połowa XII wieku), w Kronice Słowian Helmolda (druga połowa XII wieku) i kronice Danii Saksa Gramatyka (przełom XII i XIII wieku).

Z przekazów tych wyłania się obraz następujący. Na szczycie hierarchii bogów słowiańskich znajdował się bóg ognia, z którym łączono także błyskawicę. W całej Słowiańszczyźnie zwano go Swarogiem. Nazwa, którą próbowano wywodzić od swaru, gniewu, ma być może etymologię irańską (grupa językowa irańska należy do tego samego co Słowianie szczepu indoeuropejskiego). Na niższym szczeblu znajdował się bóg słońca i ognia, zwany Swarożycem (syn Swaroga), na Rusi występujący również pod nazwą Dadźboga.

Wśród bóstw słowiańskich musiał zajmować ważne miejsce z osobna bóg gromu. Na Rusi znany był jako Perun, odpowiednik germańskiego (wareskiego) Tora i litewskiego Perkunasa. Związek z tym bóstwem musiałaby mieć nasza nazwa pospolita "piorun". Na Rusi poświadczony jest Wołos - bóg bydła, właściwy być może dla grup pasterskich. Wiele wskazuje na to, że przodkowie nasi czcili niektóre drzewa, strumyki, a może w szerszym rozumieniu wody, a także rozmaite siły natury. Pierwotnie nie budowali swoim bogom świątyń, czcząc ich w gajach, nie mieli także kapłanów.

Ubogie źródła pisane, dające się odnieść do pogańskich kultów u Słowian, znajdują pewne wsparcie w źródłach archeologicznych. I tak, glosa w kronice Malalasa zrównująca Swaroga z Hefajstosem, greckim bogiem ognia i kowali, zdaje się nam wyjaśniać sens łączności słowiańskich miejsc kultowych z ośrodkami metalurgicznymi, co stwierdzono w szczególności w wykopaliskach w Płocku i na Łysej Górze. Rozpoznano archeologicznie miejsca kultowe ogrodzone niewysokim murkiem (Sobótka, Radunia, Łysa Góra), utwierdzające nas w przekonaniu, że istotnie obywano się bez świątyń.

Z kroniki Thietmara wiadomo o podobnym miejscu kultowym na wzgórzu w Radogoszczy. Herbord poświadcza, że w miejscach takich odbywano narady, a według Helmolda także sądy.

Pogaństwo słowiańskie przeszło pewną ewolucję i postać, w jakiej je poznajemy ze źródeł niemieckich, przystosowana była do rzeczywistości okresu plemiennego czy też związków plemiennych. Kulty nabrały cech lokalnych i zdawały się służyć poszczególnym organizmom politycznym. Bóstwa miały po trzy lub cztery twarze, symbolizujące albo różne sfery boskiej mocy, albo wszechobecność tych bóstw na obszarze plemiennym. Występowały też pod różnymi nazwami.

Obaj autorzy żywotów św. Ottona z Bambergu piszą o kulcie Trzygłowa w Szczecinie. Bóstwo miało trzy twarze - jak stwierdza Ebo - ponieważ władało trzema królestwami: niebem, ziemią i piekłem. Według świadectwa Helmolda Słowianie mieli bogów o dwu, trzech lub nawet więcej obliczach. Z tego samego źródła wiemy, że bóg ziemi stargardzkiej nazywał się Prowe, bóg Obodrzyców - Radogast, Połabianie mieli boginię o imieniu Siwa, a u Rugian był Świętowit (może echo kultu św.Wita, rozwiniętego w Nowej Korbei?), że wreszcie w Meklemburgii czczono boga o imieniu Podaga (może Pogoda?). Saks Gramatyk także wspomina bóstwo słowiańskie o czterech głowach (zapewne
twarzach).

Tym przekazom odpowiada całkowicie posąg tzw. Świętowita, znaleziony w Zbruczu w 1848 roku i przechowywany w Muzeum Archeologicznym w Krakowie. Jest to słup czworograniasty, wysokości ok. 2,70 m, wykonany z kamienia występującego w okolicach odkrycia posągu. Został pokryty płaskorzeźbami na trzech poziomach.

U dołu, z trzech stron słupa, znajdują się klęczące wyraźnie) postacie z uniesionymi rękoma, jakby podtrzymujące postacie nad oba. Na poziomie wyższym, ze wszystkich czterech stron, widnieją dwie postacie kobiece i dwie męskie. Na poziomie trzecim znajduje się czterofrontowa postać o czterech twarzach, z rękami podniesionymi na różną wysokość: prawa wyżej, lewa niżej.

Dwa z tych czterech wyobrażeń trzymają w prawej dłoni - jedna róg, druga prawdopodobnie pierścień. Jedno z wyobrażeń ma przy pasie przywieszony miecz, a na dolnej części sukni (?) wizerunek konia. Czterotwarzowa głowa nakryta jest jak gdyby kapeluszem. Najbardziej charakterystyczną cechą zabytku jest jego wielopostaciowość. Datowano go z ok. 1000 roku.

Pewną analogią do Świętowita zbruczańskiego jest drewniany posąg o czterech twarzach, wysokości ok. l m, znaleziony w Witowie koło Nieszawy. Istotne i bardzo pouczające jest to, że miejsca pochodzenia tych obiektów są bardzo od siebie oddalone. Niekiedy podważano autentyczność obiektu znalezionego w Zbruczu. Jeżeli jednak jest on autentyczny, co uchodzi za bardziej prawdopodobne, to należeć powinien do Słowiańszczyzny wschodniej, posąg witowski zaś do zachodniej. Oba pochodziłyby z tego samego mniej więcej czasu. Zatem należałoby przyjąć podobieństwo kultów pogańskich w Słowiańszczyźnie także w epoce związków plemiennych.

Trzeba przyznać, że w znaleziskach archeologicznych natrafiono na większą liczbę posągów jednotwarzowych. Do bardziej znamienitych należy posąg kamienny, wysokości ok. 1,2 m, znaleziony w jeziorze Łubowo koło Szczecinka. Jest rzeczą bardzo prawdopodobną, że zwłaszcza kultowe rzeźby kamienne musiano wrzucać do wody w trakcie wprowadzania chrześcijaństwa. To znalezisko wskazywałoby, że wielotwarzowość bóstw słowiańskich nie była regułą.

Charakterystyczne dla schyłkowego pogaństwa w Słowiańszczyźnie zachodniej było to, że budowano już wówczas -jak poświadczaj ą źródła pisane - świątynie dla bóstw i pojawiali się kapłani. Być może stanowiło to efekt wpływów sąsiedztwa chrześcijańskiego. Nie da się wyłączyć, że owe wpływy sięgały nawet głębiej niż sama oprawa zewnętrzna religii. Helmold pisze, że w wierzeniach Słowian ma swoje miejsce zły bóg, znany jako Diabol albo Czerneboh. Jeżeli przyjąć, że Świętowit to przeniesienie z Nowej Korbei do Słowiańszczyzny jakiejś formy kultu św. Wita, to mielibyśmy ewidentny przejaw owego wpływu chrześcijaństwa. Sprawa musi jednak pozostać w sferze przypuszczeń.

Z wierzeniami i religią Słowian ściśle związany był ich światopogląd i praktyki życia codziennego. Odtwarzamy jeż trudem, nie tylko na podstawie szczątkowych źródeł pisanych i archeologicznych, ale również przez obserwację rozmaitych przeżytków w kulturze ludowej czasów chrześcijańskich w postaci przesądów, praktyk magicznych, zaklęć itp., nie znajdujących uzasadnienia w wierze chrześcijańskiej. Światopogląd z kolei rzutuje bardzo silnie na kulturę obyczajową.

Gdyby więc od strony światopoglądowo-obyczajowej spojrzeć na pogańskich Słowian, trzeba by podkreślić, że wierzyli oni w życie po śmierci, stąd w wyposażeniu ich grobów znajdowało się wiele przedmiotów użytkowych. Obrządek ciałopalny przypuszczalnie współistniał z grzebalnym. Wiadomości Thietmara o zabijaniu czy spalaniu na stosie żon po śmierci męża nie można uogólniać. Spalanie zwłok było najpewniej podyktowane lękiem, że zmarły powróci do świata żywych. Stąd w pochówkach stosowano odcinanie głowy zmarłego lub przebijanie jego czaszki żelaznym gwoździem. Miało to stanowić zabezpieczenie przed upiorami - w takiej bowiem postaci mógł zmarły nękać żywych.

Lęk przed siłami przyrody skłaniał do pewnych praktyk kultowych, jak np. do chowania zmarłego twarzą na wschód, a więc ku wschodzącemu słońcu, co miało również, a może przede wszystkim, podłoże w pierwotnym kulcie słowiańskim. Lękano się pioruna, który kojarzył się w prosty sposób ze światłem. Kult wiatru musiał być podyktowany już wyłącznie lękiem przed tą siłą przyrody. Kult dla strumieni mógł się brać zarówno z lęku przed żywiołem, jakim jest woda, jak też z przeświadczenia o jej życiodajnej mocy.

Wierzono w demony, dobre duchy, boginki. Słowiański demon niedoli - Ubożę - był zdaje się dość bliski człowiekowi, a biesy słowiańskie uchodziły w świadomości ludowej za obłaskawione.

Nie ulega wątpliwości, że bogom składano ofiary. "Żertwa", "trzeba", "obiata" musiały należeć do praktyk często stosowanych, a może nawet codziennych. Dożywiano zarówno bóstwa dobre, aby nie utracić ich łaskawości, jak też złe, aby się im nie narażać. Były to jak gdyby ofiary domowe. Prokopiusz z Cezarei przypisał Słowianom ofiary z wołu i innych zwierząt, a najstarszy ruski latopis - także ofiary z ludzi. Nie możemy wyłączyć ani jednego, ani drugiego.

W Płocku na wzgórzu katedralnym, ściślej na dziedzińcu opactwa benedyktyńskiego, gdzie archeologicznie stwierdzono miejsce kultowe, znaleziono np. zgniecioną czaszkę dwunastoletniej dziewczynki, być może złożonej bogom w ofierze. Helmold zaś, pisząc o świątyni Rugian, stwierdza, iż nie wolno jej było kalać krwią, co by wyłączało ofiary zarówno z ludzi, jak też z żywych zwierząt.

Zarówno z paru przekazów pisanych, jak zwłaszcza z przeżytków w kulturze ludowej wiadomo, że magiczne praktyki, wróżby i czary były u Słowian rzeczą powszechną. Uroki i ich odczynianie miały bardzo długą żywotność. Stosowano zioła do miłość i przeciw niej. Wierzono w życiodajną siłę drzew, dlatego np. przeprowadzano chorego przez rozkłuty pień drzewa. Wiara w leczniczą moc ziół mieszała się z doświadczeniem tzw. medycyny ludowej.

Opis świątyni i kultu Świętowita u Saksa Gramatyka (fragment)

Środek grodu zajął plac, na którym widziałeś wcale piękną bożnicę z drzewa, słynną nie tylko dla okazałej służby, ale i dla posągu w niej umieszczonego. Zewnętrzny obwód bożnicy ciekawił rzeźbami i malowidłami rozmaitymi bardzo pierwotnymi. Otworem w nim stało dla przechodniów tylko jedno wejście. Samą świątynię otaczał rząd podwójny: zewnętrzny - ze ścian - o dachu czerwonym, wewnętrzny tylko o czterech słupach miał zamiast ścian kobierce zawieszone, a podzielał z zewnątrz tylko dach i kilka belek poprzecznych.

W świątyni stał olbrzymi posąg, przewyższający wielkością wszelkie rozmiary ciała ludzkiego, rażący czterema głowami i tyluż szyjami; dwie w przód, dwie w tył patrzyły, jedna głowa na prawo, druga na lewo. Wąs był tak ogolony, a głowa tak przystrzyżona, że umyślnie wyraził artysta fryzurę u Rugian zwyczajną.

W prawej ręce trzymał róg urobiony z wszelakiego kruszcu, który kapłan świadomy obrzędu dorocznie winem nalewał, aby móc z płynu wróżyć o urodzaju przyszłego roku. Lewe ramię opierało się o bok niby zgięciem. Suknia posągu sięgała goleni, z drzewa innego urobionych, a tak nieznacznie w kolanach wpojonych, żeś tylko przy starannych oględzinach dojrzał miejsce znitowania. Nogi spoczywały wprost na ziemi, gdyż sama podstawa była w ziemi ukryta. Obok widziałeś wędzidło, siodło i liczne odznaki; miecz niezwykłej wielkości powiększał dziw, którego pochwę i rękojeść pysznej roboty srebro zalecało.

Uroczystości obchodzono w sposób następujący. Kapłan, co przeciw zwykłemu ziomkom strojowi długimi wąsami i włosami się wyróżniał, umiatał dzień przed uroczystością najstaranniej świątynię, do której sam jeden mógł wstępować, bacząc, aby w niej nie oddychał; więc ilekroć miał wydychać, tylekroć biegł ku wejściu, aby oddech ludzki boga nie owionął, a przez to nie pokalał.

W dzień następny, gdy lud przed wejściem czekał, brał posągowi puchar z ręki, a bacznie obejrzawszy, czy co z własnego płynu nie ubyło, wieszczył o nieurodzaju przyszłym, a gdy to sprawdził, polecał, aby nowe żniwo na przyszły czas zachowano. Jeżeli zaś nic nie ubyło, wieścił o przyszłej obfitości; na tej to podstawie rozstrzygał o hojniejszym lub ściślejszym szafowaniu zasobami. Wylawszy stare wino u nóg posągowych na ofiarę, świeżym puchar napełnił, a uczciwszy posąg, jakby mu dał pić, błagał potem w uroczystej modlitwie najpierw sobie, potem krajowi o wszystko pomyślne, ziomkom zaś o pomnożenie majątku i nowe zwycięstwa.

Po modlitwie przechylił puchar ku ustom i duszkiem go wypił, a napełniwszy go znowu winem, włożył ponownie posągowi w prawicę. Przyniesiono także na ofiarę miodownik okrągły, niemal na wielkość człowieczą. Stawiał go kapłan między siebie a gmin i pytał, czy go za nim widzą. Gdy to potwierdzali wyrażał życzenie, aby go ci sami po roku dojrzeć mogli: lecz nie o śmierć ani sobie, ani ziomkom upraszał, ale o przyszłe żniwo obfitsze. Potem pozdrawiał zebranych niby od bożka, a upomniawszy ich, aby i nadal mu wierni zostali, a uroczystość troskliwie obchodzili, obiecywał im zwycięstwa na lądzie i na morzu jako najpewniejszą odpłatę. Resztę dni zapełniali dziką wesołością, spożywając potrawy ofiarne aż do przesytu, gdyż ofiary bogu ślubowane służyły ich obżarciu. Za czyn bogobojny uchodziło w te gody mierności unikać, za grzech jej przestrzegać.
(przekład Aleksandra Brucknera)

*