Ławra Peczerska - Kijów (Ukraina) Mówiąc o kulturze i cywilizacji ruskiej, nie mamy na myśli fenomenu zamkniętego w granicach history-cznych i geograficznych jednego państwa. Zakła-damy przy tym, że każde państwo jest zbudowane na fundamentach określonej cywilizacji i istnieje dzięki zasadom prawa i władzy oraz ich pochodnym, które mają wpływ na organizację życia społecznego. Na podstawie tego założenia uznajemy, że cywi-lizacja ruska, podobnie jak cywilizacja innych państw europejskich, wywodzi się od cywilizacji Cesarstwa Rzymskiego, podzielonego na dwie części - zachod-nią i wschodnią.

Uwzględniając fakt, że począwszy od IV wieku cywi-lizacja Cesarstwa Rzymskiego ulegała istotnemu przeobrażeniu pod wpływem kultury chrześcijańskiej, możemy stwierdzić, że młode społeczeństwa Europy Zachodniej, Środkowej i Wschodniej zostały włączo-ne do jego kultury i cywilizacji.

Jeśli obserwujemy na tym obszarze trwanie pewnych form cywilizacyjnych z okresu antycznego, to zauwa-żamy, iż nasycone one zostały chrześcijańskimi tre-ściami metafizycznymi. Także elementy kultury antycznej, jak literatura, retoryka, nauka, malarstwo i muzyka - chrześcijaństwo przystosowało do potrzeb własnej kultury.

Te fakty w sposób niezaprzeczalny zadecydowały o jedności cywilizacyjno-kulturowej chrześcijańskiego świata, związanego z Cesarstwem Rzymskim. Jednak w obrębie tej całości zaistniały z biegiem czasu dwie odmiany, wynikające z bliższej więzi bądź to z kulturą grecką, bądź łacińską, których zasięg pokrywał się z obecnością języków tych dwóch antycznych typów kultury. Ich znaczenie podkreśliło rozbicie Cesarstwa na Wschodnie i Zachodnie.

Istnienie w kulturze chrześcijańskiej greckiej i łacińskiej odmiany miało wpływ także na kulturę Słowian, co znalazło odzwierciedlenie w systematyce sporządzonej przez Ricarda Picchio. Slawista włoski zaproponował na określenie dwu odmian kultur słowiańskich nazwy Slavia romana i Slavia ortodossa (w wersji łacińskiej: orthodoxa).

Ocena kultury, wynikająca z tej systematyki, doczekała się kilku istotnych uzasadnień lub polemicznych uzupełnień w pracach takich badaczy, jak D. Lichaczew czy A. Panczenko. D. Lichaczew, opierając się na materiale literatury staroruskiej zauważył, że kultura wschodniosłowiańska tworzyła spójną całość ufundowaną na bizantyjskim dziedzictwie. Podobnie było w przypadku chrześcijańskiej kultury łacińskiej, której centrum stanowił Rzym.

A. Lipatow, który, jako ostatni dokonał podsumowania dyskusji na ten temat, słusznie podkreślił, że zarówno łacińska, jak i bizantyjska odmiana kultury, należą do wspólnoty kultury chrześcijańskiej. Stanowią one jednak dwie różniące się całości kulturowe, w obrębie których można zaobserwować dalsze różnice regionalne.

Należy podkreślić, że cechą konstytutywną dla łacińskiej i greckiej odmiany kultury na gruncie słowiańskim było posługiwanie się językiem łacińskim bądź staro-cerkiewno-słowiańskim, posiadającym w słowotwórstwie, składni oraz strukturze czasów, wiele cech języka greckiego. Dawne obszary kultury, wyznaczone przez język, miały wpływ na charakter młodej kultury chrześcijańskiej, a rodzaj języka używanego dla potrzeb liturgicznych był bodźcem lub hamulcem w wykorzystywaniu bogactwa danej kultury.

Na różnicę wyznaczoną przez wpływy językowe nałożyły się rozbieżności w dziedzinie doktryny chrześcijańskiej i zwierzchnictwa kościelnego, które stały się przyczyną tzw. wschodniej schizmy. Spowodowały one, że w obu odmianach kultury chrześcijańskiej inne znaczenie zyskało prawo, państwo i władca, nieco inną rolę w wymiarze politycznym i społecznym przyjął na siebie Kościół.

Hagia Sophia - Konstantynopol (Turcja) Opis i charakterystyka kultury staroruskiej nie są możliwe bez uwzględnienia kilku kontekstów. Pierwszy i najważniejszy to związek z Bizancjum, którego kultura reprezentowała wschodni typ chrześcijaństwa, najbogatszy i najbardziej różno-rodny. Zawierał bowiem schrystianizowane kultury - grecką, aleksandryjską i syryjską. Drugi kontekst stanowiła cywilizacja mongolska, określana przez F. Konecznego mianem turańskiej. Trzecim kon-tekstem dla kultury ruskiej była łacińska odmiana kultury chrześcijańskiej, która bardzo wcześnie zaczęła przeżywać zmiany prowadzące ku se-kularyzacji. (...)

Prawo to niezwykle ważna dziedzina kultury, ponieważ jest nie tylko domeną etyki, ale także odsłania ontologiczną i epistemologiczną przestrzeń danej kultury. Istota kultury staroruskiej wytworzyła się przede wszystkim dzięki bizantyjskiej kulturze etycznej, która wyrosła z ontologii chrześcijańskiej i ukształtowała kulturę wschodniej części Europy w wiekach od III do XVII. (...)

Jest oczywiste, że Bizancjum opierało się w swojej praktyce na przedchrześcijańskim prawodawstwie Cesarstwa. Prawo to jednak uległo od czasów Konstantyna nasyceniu nowymi treściami antropologicznymi i aksjologicznymi. Natomiast prace na temat prawa bizantyjskiego, prawnego porządku Kościoła i państwa skupiają się na jego czynnikach konstytutywnych, a więc na tym, co to prawo konstytuuje na poziomie formalnej definicji rzeczy.

Jednak w bizantyjskim systemie prawnym poza elementami konstytutywnymi istniały jeszcze inne, które wymagają wyjaśnienia swego istnienia w rzeczywistości prawnej racjami teologicznymi. Należą do tej kategorii: Kanony Apostolskie, Kanony Ojców Kościoła, Kanony Soborów Powszechnych i lokalnych synodów, wchodzące w zakres prawa państwowego.

Największą trudność sprawiał badaczom brak jasno sformułowanej eklezjologii na wzór rzymski, z jednoczesnym przejęciem przez Kościół wschodni części kompetencji prawnych państwa. Współpraca Kościoła z państwem w Cesarstwie Wschodnim rodzi potrzebę odwołania się do uzasadnień transcendentnych wobec natury rzeczy. Trzeba także uwzględnić, że owe uzasadnienia przejawiają się w określony sposób w historii, są wyrazem bytu społecznego i historycznego.

Problem ten najlepiej ilustruje stwierdzenie znajdujące się w bizantyjskich dokumentach prawnych mówiących, że państwo jest odbiciem Trójcy Świętej. Ta analogia nie ustanawia ścisłej jedności między bytem Bożym i bytem państwa, ale zakłada jedność proporcjonalną. Ponieważ wszystkie polemiki trynitarne obejmujące swym zasięgiem Kościoły wschodnie, począwszy od Soboru w Nikei, a skończywszy na Soborze moskiewskim w 1649 roku, były próbami intelektualnego zmierzenia się z bytem Bożym, proporcjonalnie do tego ustanawiano porządek ziemski w państwie. (...)

BIZANTYJSKIE AKTY PRAWA KOŚCIELNEGO I PAŃSTWOWEGO

Wypada w tym miejscu pokrótce choćby scharakteryzować korpus ustawodawstwa bizantyjskiego, który w zmienionej nieznacznie postaci obowiązywał później na Rusi.

Bizantyjskie prawo kościelne opierało się na Nomokanonie Czternastu Rozdziałów (nomoi - prawo kościelne, kanonos - prawo cesarskie dotyczące Kościoła). W jego skład wchodziły:

Kanony Apostolskie 1. Kanony Apostolskie - zbiór 85 reguł dyscyplinar-nych, zredagowany w IV wieku w Syrii, w V wieku upo-wszechniony na Zachodzie w wersji krótszej 50 ka-nonów, zatwierdzony ostatecznie w VII wieku przez Sobór in Trullo. Nazwa tych kanonów nie oznacza ich w pełni apostolskiego pochodzenia.

2. Kanony Soborów Powszechnych: I Soboru w Ni-kei - IV wiek (20 kanonów), w Konstantynopolu - IV wiek (7 kanonów), w Efezie - V wiek (8 kanonów), w Chalkedonie - V wiek (30 kanonów), trullańskiego w Konstantynopolu - VII wiek (102 kanony), II Soboru w Nikei - VIII wiek (22kanony).

3. Kanony lokalnych synodów: w Ankyrze - IV wiek (25 kanonów), w Neocezarei - IV wiek (15 kanonów), w Antiochii - IV wiek (25 kanonów), w Sardyce - IV wiek (20 kanonów), w Gangarze - IV wiek (21 kano-nów), w Laodycei - IV wiek (60 kanonów), w Konstan-tynopolu - IV wiek (1 kanon), w Kartaginie - V wiek (133 kanony), zatwierdzone podczas II Soboru w Nikei (787) jako powszechnie obowiązujące, w Konstanty-nopolu - IX wiek (17 kanonów), w Konstantynopolu - IX wiek (3 kanony).

4. Kanony Świętych Ojców - Grzegorza z Nazjanzu, Grzegorza z Nyssy, Cyryla z Aleksandrii, Teofila z Aleksandrii, Amfilocha z Ikonium, Bazylego z Cezarei (92 kanony), Grzegorza z Neocezarei, Piotra z Aleksandrii, Dionizego z Aleksandrii, Tymoteusza z Aleksandrii i Atanazego z Aleksandrii. Zawierały odpowiedzi pisemne Ojców dotyczące spornych kwestii etyczno-prawnych. W późniejszych zbiorach figurują także kanony patriarchów Konstantynopola: Tarazjusza, Jana Postnika, Nicefora, Mikołaja, Gennadiosa. Weszły one w skład Ruskiego Prawa Kościelnego (Кормчая Книга). (...)

Prócz wymienionych kodeksów, dla bizantyjskiej literatury prawniczej bardzo ważny był Nomokanon Pięćdziesięciu Rozdziałów z VI wieku. Dzielił on kanony soborowe według tematów i przedstawiał je w równoległym układzie do 87 rozdziałów prawa cesarskiego (Collectio LXXXVII Capitolorum). Nomokanon był dziełem Jana III Scholastyka, patriarchy i prawnika. Został przeredagowany w IX wieku przez patriarchę Focjusza.

Oba nomokanony miary układ schematyczny, przygotowany do wykorzystania w praktycznej działalności prawnej. Prawo kościelne ściśle związane zostało w nich z rzymskim prawem cywilnym, karnym i publicznym. Justynian nadał im moc prawa i uczynił obowiązującymi na terenie całego Cesarstwa.

Zarówno Nomokanon 50 Rozdziałów, jak i Nomokanon 14 Rozdziałów zostały przełożone na język staro-cerkiewno-słowiański. Nomokanon 14 Rozdziałów, noszący tytuł Кормчая Книга, stanowił podstawę prawa ruskiego. Pierwsza część Nomokanonu na gruncie ruskim nie uległa zmianie, natomiast drugą w minimalny sposób przystosowywano do ruskiego obyczaju prawnego w przypadkach kar.

Cesarskie prawo dotyczące Kościoła zawierało się w Kodeksie i Nowelach Justyniana I oraz jego następców. Przepisy 6 Noweli określały miejsce Kościoła w cesarskim systemie prawnym i mówiły o cesarskiej obronie doktrynalnych zasad Kościoła. Kanony kościelne oraz Kodeks i Nowele Justyniana nie mogły stać w sprzeczności, a gdy te się pojawiały, cesarze ustanawiali pierwszeństwo dla Kanonów. Cesarz nie miał prawa ingerować w Kanony i dogmaty Kościoła.

Spośród tytułów państwowych kodeksów bizantyjskich obowiązujących później także na Rusi, trzeba wymienić Eklogę Leona III z VIII wieku, która stanowiła modyfikację prawodawstwa rodzinnego Justyniana, oraz Procheiron - podręcznik dla prawników, obejmujący swym zakresem także prawo rodzinne i procedury nominacji hierarchii duchownej.

Prócz tego istniały Bazyliki, czyli wybór praw z Kodeksu i Nowel Justyniana, przeznaczonych dla bizantyjskich i słowiańskich kościelnych procedur prawnych, oraz Epanagoga sporządzona za czasów patriarchy Focjusza, która zawierała przepisy prawne dotyczące dyscypliny osób duchownych, własności kościelnej, prawa małżeńskiego i diarchii cesarsko-patriarszej.

Epanagoga wskazywała, że cesarz, który według Pandektów był princeps legibus solutus, w swojej mocy ustawodawczej jest ograniczony nie tylko przez obowiązujące już prawo pozytywne, ale także przez prawo kościelne i chrześcijańską moralność. (...)

RUŚ KIJOWSKA BIZANTYJSKA GENEZA PRAWA NA RUSI

Bizancjum stanowiło przykład związku kultury chrześcijańskiej z wysoko w ciągu wieków ukształtowaną cywilizacją państwową, co znalazło odbicie w systemie prawa i władzy. W przypadku Rusi mamy do czynienia z sytuacją odmienną: państwo zaczęło formować się tu na podstawie bizantyjskich wzorców cywilizacyjnych i kulturowych. (...)

Kontakty Rusi z Bizancjum datują się od VIII wieku, kiedy to Kijów wojował i handlował z Grekami. Wtedy też po raz pierwszy kupcy kijowscy zetknęli się z prawem bizantyjskim i Bizantyjskim Kościołem. Jednak w X wieku władca kijowski, książę Władimir, miał styczność ze wszystkimi istniejącymi w cywilizowanym świecie Kościołami, co opisuje Powieść lat minionych.

Nie bez znaczenia był także fakt, że w X wieku światem kierowały dwa kalifaty muzułmańskie (fatymidzki i kordobański) oraz Cesarstwo Bizantyjskie. I choć konfesyjna przynależność do chrześcijaństwa pojedynczych mieszkańców dawnej Rusi przed panowaniem św. Władimira nie czyniła jej chrześcijańską, bo kultura w wymiarze ponadindywidualnym nie uwzględniała chrześcijańskiego systemu aksjologicznego, jednak fakt, że księżna Olga, babka Władimira była chrześcijanką, miał ogromne znaczenie.

Po chrzcie przyjętym przez Władimira w imieniu całej Rusi, książę otrzymał od cesarza tytuł dworski, a jego państwo zostało włączone w organizm cesarstwa. Naturalnym dążeniem Cesarstwa, związanym z udzieleniem chrztu, było poszerzenie Imperium o nowe prowincje. Było to tym bardziej naturalne, że w Bizancjum chrześcijaństwo identyfikowano z państwem.

Dążenia władców nowo ochrzczonych prowincji aspirowały do odzwierciedlenia w pomniejszonej skali bizantyjskiego modelu cesarskiego. Klasztory uzyskiwały tę samą pozycję wobec diarchii władzy, toczyły się te same polemiki z hezychazmem. Idea Cesarstwa Bizantyjskiego, dzięki chrystianizacji, stała się uniwersalna. Bizancjum stanowiło wypracowaną w ciągu wieków formułę, gdzie uniwersalna religia weszła w obieg wielowiekowej cywilizacji Imperium i ożywiła je.

Księga kormcza (Кормчая книга) Ruś otrzymała od Bizancjum w pierwszym rzędzie prawo-sławie wraz z jego kształtem etyczno-prawnym, zespolo-nym z prawem państwowym i systemem administracyjnych odniesień. Otrzymała także modele i treść bizantyjskich instytucji duchowych i państwowych. Fakt ten znalazł odbi-cie początkowo w wielu książęcych dokumentach praw-nych, które powstały na podstawie i w zgodzie z bizanty-jskim Nomokanonem.

Jego słowiańska, przyniesiona z Bułgarii wersja, zatytuło-wana Kormcza (Кормчая книга) zawierała: Prawo Moj-żeszowe, wyjątki z Eklogi cesarzy Leona i Konstantyna (prawo karne i rodzinne), Kodeks Konstantyna (Закон Судный людем) - słowiańską przeróbkę dotyczącą kar za przewinienia oraz Procheiron (Закон градский) - ius civile - prawo Bazylego Macedońskiego z IX wieku.

Prócz dokumentów prawnych Nomokanonu obowiązywały na Rusi uzgodnione z nimi Ustawy Cerkiewne pierwszych ruskich chrześcijańskich książąt. Najważniejsze z nich, to Ustaw świętego księcia Władimira, który ochrzcił całą Ruską Ziemię, o sądach cerkiewnych i o dziesięcinach (Устав святого князя Володимера, крестившого всю землю Рускую, о церковных судех и о десятинах), zwany dalej Ustawem Władimira, Ustaw wielkiego księcia Jarosława syna Władimira (Устав князя великого Ярослава, сына Владимира), zwany dalej Ustawem Jarosława, oraz Ruska Prawda.

Te trzy kodeksy obowiązywały na Rusi Kijowskiej. W późniejszym okresie samodzielności administracyjnej wielu księstw, prócz wymienionych Ustawów, których liczne odpisy datowane są także na wieki od XIII-XV, pojawiło się wiele lokalnych dokumentów prawnych, które były na nich wzorowane: Gramoty księcia smoleńskiego Rostisława Mstisławowicza (Грамоты смоленского князя Ростислава Мсти-славича) і Gramota biskupa Manuela (Грамота єпископа Мануила), Gramota księcia Nowogrodu Swiatosława Olgowicza (Грамота князя новгородского Святослава Ольговича 1137), nowogrodzki Ustaw Wsiewołoda Mstisławowicza o sądach cerkiewnych (Устав Всеволода Мстиславича о церковных судах), Ustaw cerkwi św. Jana na Opokach (Устав церкви Ивана на Опоках).

Ustawy o charakterze lokalnym zbudowane były na tej samej podstawie etycznej co Ustaw Władimira, różniły się tylko szczegółami zewnętrznymi związanymi z miejscową specyfiką gospodarki, czy typem administracji, jak to miało miejsce np. w Nowogrodzie.

Zbliżanie się Rusi do chrześcijaństwa bizantyjskiego trwało bardzo długo, a chrzest księcia Władimira stanowił jego zwieńczenie. Bowiem już w IX wieku patriarcha Konstantynopola Focjusz I wysłał na Ruś metropolitę Michała, który stanął na czele Kościoła składającego się z dwustu, ochrzczonych w 861 roku przez Cyryla-Konstantego i Metodego, rodzin.

Metropolita Michał na polecenie patriarchy ustanowił Kościół misyjny. Zachariusz Kopysteński w Palinodii cytuje słowa greckiego kronikarza Zonarasa Kuropalatynosa, który opisywał ten fakt w następujący sposób: „царь, мовит, Василій с народом росским примирье ученивши исправил, абы он в при-знаніе веры христіанской пришол. И гды ся крестити обецовали, архієрея им послал Михаила митрополита".

Pierwszy ruski dokument prawny o charakterze chrześcijańskim - Ustaw Władimira, dołączony do siedemnastowiecznego odpisu Pateryka Pieczerskiego (Киево-Печерский патерик) nadawał obecności Metropolity Michała na Rusi wymiar państwowo-prawny:

Ce азъ, князь великиі киевскиі Василиі, нарицаемьіі Володимеръ, (...) от Святого Духа кресщение прием от греческаго даря порфирогенитис сиі реч багряно родных Василия и Константина и от святого вселенскаго патриарха Царяграда Фотия. И взях себе от перфирогенитос и от всего святого собора первого митрополита Леонтия во всю Рускую землю (..), и тако крестих Рускую всю землю.

И указа ми все по ряду, како благоверный царъ Константин извещение приим крести всю землю греческую, како же и в десятое лето царства его собра собор в Никеи, ТШ (318) святителеі Ария прокляша и проповедаша веру правую и непорочную. ТИІ (318) же святители сказаша ми, известно како Христос Бог нашъ взыде на небеса и дастъ власть апостоломъ своимъ вязати и разрешати грехи и тако возложениемъ рукъ их даетця святьіі духъ и тако обешася пребывати со апостолы до скончания века и с наместники их (...). Тако же и на всехъ седмих собориех вселенских вси святиі патриарси со своими епископы сходящеся закон исправляху.

И тако из всехъ седми соборов святых святитель заповеди слышавъ і ползу прияхъ и поревновах тым великим царемъ помощию божиею і святыя Богородицы. Благославе-ние приимъ от святого Михаила митрополита всеа Руси.

И потом тот же митрополит Михаилъ всеа Русиі и еще сказа ми о седми соборах вселенскихъ и о номоканоне греческом, о правилех, і о повелениі святых отецъ, которые суды предаша церквам и святителем, и како велицы тиі цари послушаша заповеди ихъ не восхотеша судіти судовъ церковных,,.

Wersja ta posiada cechy późnego dokumentu, formułowanego w czasach polemik z wpływami łacińskimi, dlatego redaktor rozwija wszystkie kwestie w ten sposób, aby dawały świadectwo tradycji związanej z miejscem, osobami i czasem, w sposób jak najbardziej czytelny. Cesarz Konstantyn występuje tu w kontekście chrystianizacji Cesarstwa i zwołania Soboru Nicejskiego, słynącego z postanowień także w kwestii kompetencji w ustanawianiu prawa wywodzącej się od Chrystusa, która odziedziczona została przez Apostołów, Ojców Kościoła i sobór biskupów. Metropolita Michał pojawił się jako ten, który pierwszy przekazał Rusi apostolską tradycję prawa oraz zasady jurysdykcji i jurysprudencji ustanowione przez Ojców Kościoła.

Inne warianty Ustawu Władimira przedstawiają te same informacje w sposób bardzo syntetyczny, co sprawia wrażenie chaosu chronologicznego. W Ustawie Władimira w redakcji Kroniki Perejasławia Suzdałskiego z XV wieku czytamy:

„.. .приал есмь кресщеніе от грек, от Фотіа патриарха и от царей Костянтина и его брата Василія и даша ми пръваго митрополита Михайла Кіеву, иже взяша закон от него христиане, тъи бо крести всю Русскоую землю. (...) И възрех въ греческыи намаканунъ и обретох в нем, еже не подобает сих судовъ судити царю, и князем, и боляром, и всим, иже суть миряне, не въступатися в люди церковныа" (s. 20-21).

Dokumenty prawno-państwowe nie miały charakteru kronikarskiego i fakty w nich zawarte nie musiały spełniać wymogów chronologii. Mówiły one o zdarzeniach z przeszłości istotnych ze względu na wagę podejmowanych rozstrzygnięć, dlatego we wstępach do Ustawów wymieniano autorytatywne osoby i zjawiska związane z formowaniem się prawa, a także tych, którzy uczestniczyli w początkach misji chrześcijańskiej na Rusi. Znamienne, że późniejsze redakcje Ustawu stosują się do zasad chronologii i rozbudowują historyczną informację, czego dowodem jest pierwszy zacytowany fragment.

Podczas gdy dokument Władimira podkreślał bizantyjskie źródła prawa, wspomniana postać metropolity Lwa Leoncjusza, zdaniem niektórych historyków rosyjskiej Cerkwi, jest dowodem woli uniezależnienia się od zwierzchnictwa patriarchy w Konstantynopolu. Lew był autokefalicznym metropolitą Ochrydy, a Władimir miał rzekomo bardziej sprzyjać Bułgarom niż Grekom.

Z kolei podział terytorium w Kościołach wschodnich na pięć patriarchatów, określał przynależność diecezji ruskich do patriarchatu w Konstantynopolu, a na mocy 28 rozdziału Postanowień IV Soboru Powszechnego Ruś, jako przyległa do jednej z czterech dzielnic Cesarstwa, podlegała jurysdykcji patriarchy, który wyznaczał kandydata na metropolitę.

Według bizantyjskiego wykazu metropolii Ordo thronorum z około 1087 roku daty utworzenia metropolii w Kijowie przypadają na lata 970-997, a metropolia kijowska zajmuje w spisie 60 miejsce. Pierwszym potwierdzonym uczestnikiem synodu patriarszego w 1039 roku był metropolita kijowski Theopemptus.

Jednak już od X wieku, jak dowodzi A. Poppe, Kościół ruski był metropolią patriarchatu w Konstantynopolu i podlegał jego jurysdykcji, a tym samym metropolita ruski stawał się wykonawcą jego władzy w dziedzinie ustawodawczej, sądowniczej i administracyjnej.

Za czasów księcia Władimira powołano też czterech lub pięciu sufraganów: w Nowogrodzie, Czernihowie, Białogrodzie, Połocku i, jak sugeruje Poppe, w Perejasławiu. Założenie katedr w tych miastach było podyktowane, jego zdaniem, istnieniem na ich terenie gmin chrześcijańskich powstałych wcześniej, dzięki kontaktom handlowym z Bizancjum, choć długo jeszcze sufragani spełniali tutaj funkcje biskupów misyjnych.

Ten fakt oraz olbrzymie tereny objęte misją sprawiły, że dopiero pod koniec XI wieku wyznaczono granice jurysdykcji biskupiej. Późne określenie granic diecezji A. Poppe przypisuje powstaniu granic politycznych w rozpadającym się Państwie Kijowskim (s. 199). Sytuacja ta, jak sugeruje Poppe, odbiegała od demokratycznej struktury Kościoła w basenie Morza Śródziemnego i sprzyjała wykreowaniu biskupów ruskich na książąt Kościoła.

Ze względu na duży obszar Ruś Kijowska wykształciła jeszcze jedną nieznaną w Bizancjum godność kościelną - namiestnika biskupiego. Był to kościelny odpowiednik namiestnika księcia.

Ustaw Władimira wyznaczał prawno-ekonomiczne podstawy Kościoła na Rusi. Są one związane z erygowaniem w Kijowie biskupstwa i nadaniem mu.....siedziby w cerkwi Wniebowstąpienia Najświętszej Marii Panny. Wraz z nadaniem biskup otrzymał przywilej dziesięciny od wszelkich książęcych dochodów, łącznie z dochodami z sądów książęcych:

„.. .создах церковь соборную святыя Богородицы, иже зовется Десятинная, и дахъ десятину по всеі Рускоі земли, а во своемъ княжениі десятьіі пеняз, а у мыте, и у торгу, и на перевозехъ!-е (10) и от лова, и от стадмоихъ, от жита моего ї-я (10) копа святому Спасу и святоі Богородгицы.

Тако же придах города с погосты и села, и винограды, и земли бортыя, и волости со всеми придатки, озера и реки во княжениі моемъ" (s. 73).

Ustaw poświadcza, że prawo ekonomiczne, podobnie jak sankcja prawna, miało swoje źródło w postanowieniach Apostołów:

„.. .понеже святыхъ апостол правило ИО (78) пишет: церковное богаство возраста рада поверженных младенец, сиротам и старцомъ немощным, во прекормление, странным по-коище, убогим промышление, девам пособие, неимущим брачныя потребы сим возрадати, вдовам на покаяние, в напастех поможение, в пожаре и потопе, и пленным в выкупление, церьквамъ и монастыремъ всегда прекормление, убогим на подаяние, живым прибежище и утешение, мертвым памятъ и помилование" (s. 73).

Charakterystyczną dla tego dokumentu cechą jest to, że przy niezwykle synkretycznym sposobie przedstawienia istoty nowych podstaw etycznych państwa, tak dużo uwagi poświęca charytatywnej działalności Kościoła, której władca nadaje odpowiedni ekonomiczny status, uznając jednocześnie autorytet Kościoła w sprawach społecznych, potwierdzony tradycją apostolską.

Dokument powierzał sądom kościelnym bardzo szeroki zakres kompetencji. Należały do nich sprawy rodzinne, o obrazę moralności, o naruszenie dóbr osobistych i obrazę słowną, działania przeciwko naturze, dotyczące herezji, naruszenia dóbr kościelnych, bezczeszczenia symboli religijnych, religijnych praktyk pogańskich, wróżbiarstwa i odczyniania czarów. Szczególne miejsce zajmowała obrona czci niewieściej.

Wymienione tu kategorie spraw zostały wyodrębnione według kryteriów etyki chrześcijańskiej i sądzone zgodnie z wymogami ustalonymi przez Kościół. Biskupom Ustaw powierzał także, na mocy Bożej, kontrolę wszelkich miar i wag miejskich i handlowych: „от Бога тако искони уставлено пискупу блюсти без пакости" (s. 24).

Ustaw stanowił oficjalną deklarację księcia uznającą kompetencje sądownicze biskupów, potwierdzone autorytetem Apostołów i tradycją Kościoła. Norma etyczna pochodziła od Boga, władca jednak poczuwał się do obowiązku przestrzeżenia wszystkich, którzy nie zechcą się podporządkować sądom biskupim. Nie wymieniał jednak żadnych sankcji, które mieściłyby się w ramach świeckiej jurysprudencji, lecz odwoływał się do Sądu Ostatecznego i trybunału anielskiego, przed którym nic się ukryć nie zdoła. Jeśli nawet na ziemi człowiek sprzeciwi się sądom kościelnym, to uniknąć wiecznej śmierci na Sądzie Ostatecznym może tylko dzięki zbawieniu przez prawdę.

Dokument cytuje słowa Nowego Testamentu, ilustrujące istotę etyki chrześcijańskiej, która stanowiła podstawę prawa. Najwyższą wartością jest w niej prawda pochodząca od Boga, prawda wiary. Wiadomo, że depozytariuszem tej prawdy Chrystus uczynił Kościół, dlatego jemu powierza się osądzanie spraw ludzkich ze względu na ową prawdę, nie zaś w związku z potrzebą karania za przestępstwo, bo to mogłyby czynić sądy książęce. Z dokumentu wynika, że książę uznał nadrzędny cel, jakim dla człowieka jest zbawienie, a więc osiągnięcie prawdy, dlatego zrzeka się kierowania ludzkimi sprawami w zakresie, który ową prawdę obejmuje. Zbawienie udaremnia nieprawda zrodzona w umyśle ludzkim.

Omawiany fragment Ustawu nawiązuje do koncepcji bytu ściśle związanej w prawosławiu z pojęciem prawdy. Głosi ona, iż bycie bytem i wyrażanie prawdy ontycznej, stanowi jedność, jednak prawda, będąca pochodną intelektu człowieka, może być fałszem. Sobory powszechne potwierdziły, że nie można oddzielać bytu od prawdy bez zniszczenia samego bytu. Przed tym właśnie przestrzega Ustaw Władimira. Ze względu na to sam książę nie podejmował się rozstrzygać w sprawach dotyczących istoty bytu. Wiedzę na ten temat autor dokumentu czerpał z greckiego Nomokanonu.

W Ustawie określony został także krąg osób podporządkowanych wyłącznie sądom kościelnym, nie podlegających w ogóle administracji książęcej. Byli to zakonnicy, duchowni wraz z rodzinami, diakoni, pustelnicy, członkowie kapituły biskupiej (клирос), kobiety wypiekające prosfory, pielgrzymi, lekarze i pacjenci szpitali klasztornych, goście klasztornych domów noclegowych, akuszerki, ludzie, którzy popadli w niewolę za długi i uwolnieni zostali na apel Kościoła o miłosierdzie lub oddani Kościołowi na wypominki, (прощеники, задушний люди), osiedleńcy na gruntach kościelnych, biedni, kalecy, wędrowcy (странники), których Kościół brał w opiekę, pielgrzymi i wdowy, a także na mocy prawa o „schronieniu" (убежище) ci, którzy uciekli przed sądem książęcym na tereny administrowane przez Kościół. Jeśli strony sporu podlegały jedna kościelnej, a druga książęcej jurysdykcji, sądzone były przez sąd wspólny (обчии соуд).

Ustaw mówi o jeszcze jednej bardzo ważnej kwestii dotyczącej prawnego aspektu władzy wielkoksiążęcej. Książę deklarował mianowicie ograniczenie swych kompetencji na rzecz Kościoła wyłącznie na terenach zamieszkanych przez chrześcijan, ponieważ tylko tam działały sądy kościelne.

Drugim ważnym dokumentem prawnym Rusi Kijowskiej był Ustaw Jarosława, syna Władimira. Został on odkryty dopiero w XVIII wieku, a dostępne są jego późne piętnastowieczne odpisy. Archeografowie zdołali jednak wyodrębnić najstarsze jądro tego zabytku. Należy do niego archetyp tzw. Rozwiniętej redakcji Ustawu Jarosława, zawierający 25 artykułów dotyczących prawa rodzinnego. J. Szczapow, W. Kluczewski (+1911) i A. Kartaszew (+1960) datują archetyp na przełom ХІ-ХІІ wieku, natomiast jego przeróbki na przełom XIII-XVI wieku.

Ustaw Jarosława wymienia we wstępie trzy źródła prawa - spuściznę prawną Władimira, autorytet metropolity Iłariona i grecki Nomokanon. Różni się od Ustawu Władimira tym, że skupia uwagę na konkretnych przypadkach przewinień i w odniesieniu do każdego z nich wyznacza rodzaj sądu, kary i pokuty. Na tę zmianę wpłynęło bardziej szczegółowe wykorzystanie Nomokanonu 14 Rozdziałów w redakcji Focjusza, która stanowiła wersję prawa przygotowaną do praktycznego zastosowania.

Ustaw zawiera 56 przypadków obejmujących sprawy rodzinne, religijne, moralno-obyczajowe oraz przestępstwa. Dokument spełniał także rolę kodeksu postępowania karnego, gdyż wyznacza określone sumy (grzywny - денежные пени) przewidziane jako kary. Kodeks zawiera też stwierdzenie świadczące o świadomym odróżnieniu grzechu od przestępstwa:

„греховныа вещи и духовны отдати церкви по слову митрополита от судебных книг".

Wyodrębnienie dwóch pojęć - grzechu i przestępstwa - nastąpiło już w prawie bizantyjskim. Był to wynik kompromisu zawartego między etyką chrześcijańską a cywilnym prawem rzymskim na gruncie prawa cesarskiego, które uwzględniało oba te źródła. Kompromis ukształtował świadomość etyczno-prawną, z której wyrosło przekonanie, że każde przestępstwo jest grzechem, ale nie każdy grzech jest przestępstwem. Na tym przekonaniu zbudowana została kultura prawna wszystkich europejskich państw chrześcijańskich.

Przyczyna zachowania podziału na grzech i przestępstwo polegała na niemożności proceduralnego pogodzenia wyższych wymogów etycznych chrześcijaństwa z legalistyczną formułą prawa rzymskiego z jednej strony, z drugiej zaś na innym zdefiniowaniu ich źródeł, a co za tym idzie - innym trybie postępowania naprawczego. Grzech, według etyki chrześcijańskiej, jest brakiem w naturze człowieka, nierozpoznaniem dobra, którego źródło stanowi Bóg, wybraniem dobra fałszywego. Przestępstwo, zgodnie z etyką prawa rzymskiego, uważane było za zły czyn - odwrotność dobra, jakie według antycznej koncepcji ustanowione jest ze względu na samego człowieka. Antyczna koncepcja dobra i zła wprowadziła pojęcie powinności i sprawiedliwości międzyludzkiej.

Różnica między grzechem i przestępstwem polegała także na tym, że grzech pojawia się w momencie podjęcia decyzji moralnej, a wykonanie decyzji nie zmienia jej charakteru jako bytu moralnego. Natomiast przestępstwo rozpatruje się ze względu na czyn i jego skutki moralne, społeczne, ekonomiczne itp. Dlatego inny był tryb naprawiający błąd w podejmowaniu decyzji, a inny eliminujący rezultaty czynów zakłócających powinności społeczne.

W związku z tym Ustaw Jarosława zawierał dwie płaszczyzny postępowania - jedna odpowiadała pojęciu grzechu, druga przestępstwa, choć dotyczyły one tej samej sprawy. Eliminacja grzechu w Ustawie Jarosława odbywała się na drodze rozpoznania dobra ontycznego. Można było to osiągnąć przez pokutę (modlitwa, dobre uczynki, post). Miejscem, gdzie odbywało się uzdrowienie duszy, był klasztor lub dom kościelny (церковный дом). Naprawa skutków przestępstwa miała natomiast charakter czysto społeczny. Nosiła w sobie element zadośćuczynienia.

Etyka chrześcijańska głosi, że przez czynione zło, człowiek narusza nie tylko prawo Boże, jak to interpretował Stary Testament, czy normy społeczne, co brało pod uwagę prawo rzymskie, ale psuje Boży ład, którego nie jest w stanie sam odtworzyć.

Kultura bizantyjska usiłowała zmniejszyć dystans między etyką pogańską, z której wyrasta prawo rzymskie, a etyką chrześcijańską na gruncie etyki państwa chrześcijańskiego, tworząc synkretyczne kodeksy prawne i rozciągając chrześcijańską etykę na wiele dziedzin życia. Jednak nie udało się jej kary zastąpić pokutą ani wyeliminować przedchrześcijańskiego przywiązania do pojęcia powinności i sprawiedliwości.

Teoretycy prawa są zdania, że nie do pogodzenia jest normatywny charakter prawa, jako obowiązującego przepisu postępowania (w pojęciu normy zawarta jest kategoryczność jej zastosowania i sztywna jednoznaczność interpretacji), z religijną etyką, która nie obowiązuje, lecz wiąże.


*

Fragment książki: Hanna Kowalska - Kultura staroruska XI-XVI w. Tradycja i zmiana