Słowianie - Badania nad Słowianami

BADANIA NAD SŁOWIANAMI

1. Jaki jest cel badań nad przedchrześcijańską religią Słowian? Czy możliwa jest rekonstrukcja historii (ewolucji) samej religii?

czytaj więcej Cel jest prosty, a mianowicie – jak zawsze – poznawczy. Poznanie traktuję jako drogę do prawdy, w czym mieszczą się także powody tożsamościowe oraz lepsze zrozumienie późniejszych procesów, w tym kształtu chrześcijań-stwa w tej części Europy oraz szerzej procesów i mechanizmów chrystiani-zacyjnych. Druga część pytania to kwestia bardzo trudna do składania deklaracji. Rekonstrukcja jest raczej niemożliwa. Możemy jednak przy wykorzystaniu szerszej podstawy źródłowej doprecyzowywać wiele jej aspektów.

2. Jedna czy wiele religii/mitologii Słowian?

Słowiańszczyzna to bardzo duży obszar osadniczy zróżnicowany także językowo. O jednolitości chyba nie możemy mówić. Możemy jednak wyselekcjonować motywy, idee, wyobrażenia uniwersalne, łączące, bardziej spójne od innych, które rozeszły się w czasie.

Plemiona Słowiańskie

3. Jakie znaczenie w badaniach ma synkretyczna religijność chrześcijańska („dwójwiara”)?

To pojęcie nie jest adekwatne dla całej Słowiańszczyzny. Zwykle podobne zjawiska nazywam inaczej – myśleniem w kategoriach magicznych, tradycyjnych, reliktami wyobrażeń słowiańskich itp., stosując je przede wszystkim dla zachodniej Słowiańszczyzny.

4. Jak ocenia Pan/Pani postęp w badaniach nad wierzeniami Słowian?

Jak obecnie prezentuje się kondycja tych badań? Nie jest to kondycja zadowalająca, aczkolwiek obserwujemy ostatnio pewne ożywienie. Największym zagrożeniem jest raczej ultrasceptycyzm (vide ostatnia książka D. A. Sikorskiego, Religie dawnych Słowian) niektórych badaczy, wynikający z nieufności wobec badań komparatystycznych z elementami etnologii, antropologii i lingwistyki. Odrębnym zagadnieniem są źródła archeologiczne zdominowane przez badaczy bez przygotowania do prowadzenia archeologii sakralnej.

5. Jakie metody lub jakie źródła są obecnie niedostatecznie wykorzystane i kryją w sobie szczególny potencjał poznawczy?

czytaj więcej Są to przede wszystkim źródła kaznodziejskie, czyli głównie łacińskie (wernakularnych jest zbyt mało) kazania średniowieczne, źródła masowe w 90% nieprzebadane. Tzw. Katalog magii Rudolfa (fragment Summy spowiedniczej z XIII w.), aczkolwiek nie jest pewne etniczne podłoże przekazu Katalogu oraz „Kazanie nr 44” ze zbioru Sermones sapientiales Stanisława ze Skarbimierza z XV w. są dobrym przykładem potencjału, jaki tkwi w tych gatunkach źródeł.

Większość badaczy przedmiotu bazuje na starej podstawie źródłowej tej samej od lat. Kazania z epoki, które pozostają w trudnych do kwerendy rękopisach, są całkowicie ignorowane, gdyż wymagają specjalistycznego warsztatu i żmudnych studiów. W tym przypadku należy w postulowanych kwerendach zwrócić szczególną uwagę na kazania na określone święta w roku liturgicznym, np. na cykl kazań na Zesłanie Ducha Św. (Zielone Świątki). Poza kazaniami wymieniłbym również pozostające zasadniczo w nieprzebadanych średniowiecznych rękopisach inne gatunki pastoralne epoki, np. modlitwy, penitencjały, katechizmy, komentarze do dekalogu (gł. do I Przykazania), wokabularze, dykcjonarze, źródła konsystorskie, inkwizycyjne, oraz wszelkie marginalia w średniowiecznych rękopisach, noty na okładkach wewnętrznych, wyklejkach, zapiski na marginesach, formuły zaklęć, glosy marginalne itp.

6. Jakie odkrycia lub teorie z ostatnich lat należałoby uznać za szczególnie ważne dla pogłębienia naszej wiedzy o wierzeniach dawnych Słowian?

Ogromne znaczenie mają coraz bardziej klarowne ostatnio formułowane konstatacje głównie archeologiczne dotyczące charakterystyki tzw. świętych gajów, szczególnie elementów składowych i warunków, jakie winna spełniać przestrzeń sakralna w wyobrażeniach Słowian. Przełomowe były zapewne badania śp. prof. Stanisława Byliny nad eschatologią słowiańską, wyobrażeniami duszy i jej drogi w zaświaty, wyobrażeniami zaświatów, znaczeniem świąt dorocznych o symbolice chtonicznej. Mieści się w tym także szersze zagadnienie niższej mitologii słowiańskiej i szereg istotnych publikacji językoznawczych i historycznych dotyczących całej demonologii słowiańskiej (demononimia).

7. Jakie działania mogłyby się przyczynić do przyspieszenia postępu naszej wiedzy na ten temat?

Poza wspomnianą wcześniej eksploracją źródłową elementem postępu byłyby zapewne cykliczne konferencje (kongresy) międzynarodowe skupiające badaczy ze świata.

8. Jakie są perspektywy badań porównawczych nad religią/mitologią Słowian?

Kontynuacja badań językowych, szczególnie w kontekście indo-irańskim.

KRZYSZTOF BRACHA

*

Krzysztof Bracha - Historyk mediewista, ur. 7.06.1959 r. we Wrocławiu. Profesor zwyczajny w Instytucie Historii Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach w Zakładzie Historii Średniowiecznej, od 2008 r. prof. nadzwyczajny w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk w Warszawie w Zakładzie Badań Źródłoznawczych i Edytorstwa. Członek Medieval Sermon Studies Society, Polskiej Sekcji Commission Internationale d’Histoire et des Études sur le Christianisme przy Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. Stypendysta naukowy w Heidelbergu, Moguncji, Rzymie, Paryżu, Würzburgu. Zainteresowania badawcze: kultura średniowieczna; religijność popularna polskiego i europejskiego średniowiecza (kulty i zwyczaje pątnicze, czary, słowiańska i germańska demonologia ludowa); inkwizycja; kaznodziejstwo późnego średniowiecza; edytorstwo łacińskich źródeł średniowiecznych, dziedzictwo kulturowe Świętego Krzyża. Autor książek: Teolog, diabeł i zabobony. Świadectwo traktatu Mikołaja Magni z Jawora De superstitionibus (1405 r.), Warszawa 1999, ss. 267; Nauczanie kaznodziejskie w Polsce późnego średniowiecza. Sermones dominicales et festivales z tzw. kolekcji Piotra Miłosławia, Kielce 2007, ss. 524; Des Teufels Lug und Trug. Nikolaus Magni von Jauer: Ein Reformtheologe des Spätmittelalters gegen Aberglaube und Götzendienst, Dettelbach 2013 (Quellen und Forschungen zur Europäischen Ethnologie, hrsg. von Dieter Harmening, Bd. XXV), ss. 272; Casus pulchri de vitandis erroribus conscientiae purae. Orzeczenia kazuistyczne kanonistów i teologów krakowskich z XV w., Warszawa 2013, ss.182.

*

Fragment książki: Grzegorz Antosik, Michał Łuczyński - Badania nad wierzeniami Słowian. Wczoraj – dziś – jutro