Fundamentalizm religijny
Fundamentalízm: granice pojęcia
Termin „fundamentalizm” zyskał wielką popularność. Stał się łatwą w użyciu etykietką, którą opatruje się zjawiska oraz ruchy religijne różnej natury. Takie rozszerzenie znaczenia w niektórych przypadkach okazuje się bezzasadne, w innych nieścisłe. Często określenie to rozumie się w uproszczeniu jako synonim fanatyzmu religijnego. Bywa też, że zostaje zredukowane do cofania się ku przebrzmiałej już przeszłości, ku mitycznemu społeczeństwu premodernistycznemu, w którym prymat religii nie podlegał dyskusji. Takie spłycenie jego treści rodzi jednak obawę, że nie będziemy umieli ani mogli uchwycić swoistych cech, jakie to zjawisko przybiera we współczesnym społeczeństwie.
Kiedy mówimy o fundamentalizmie, powinniśmy trzymać się pewnych zasad. Przede wszystkim należy używać tego pojęcia w liczbie mnogiej. Istnieją bowiem różne fundamentalizmy w zależności od rozmaitych kontekstów kulturowych i religijnych, w których ruchy, grupy oraz organizacje ekstremistyczne powstały i działają.
Mówienie o nich w liczbie mnogiej oznacza uszanowanie specyfiki, różnic, a także odmiennych motywów, jakie w poszczególnych przypadkach to zjawisko prezentuje.
Po drugie, nie można redukować złożoności tego fe-nomenu jedynie do najbardziej radykalnych form wy-razu, jakie przybierał on - lub może przybrać - w za-leżności od kontekstu, w którym się rozwija. Ruchy fundamentalistyczne składają się bowiem nie z ja-kichś abstrakcyjnych formuł wiary religijnej lub slo-ganów nawołujących do przemocy, lecz tworzą je ludzie z krwi i kości, którzy na różny sposób odwo-łują się do danej doktryny religijnej lub świętej tra-dycji, interpretują je w nowy sposób, a w niektórych przypadkach wręcz stwarzają na nowo, budując ze-spół działań kolektywnych, który należy analizować jako taki.
W tym sensie uciekają się one do form działania podobnych do tych występujących w analogicznych ruchach społecznych lub politycznych. Dlatego duże znaczenie ma zrozumienie, jakie warunki sprzyjają ich powstawaniu, jakie są techniki działania, struktura przywództwa, sposób utrzymywania relacji z instytucjami rządzącymi, baza społeczna rekrutacji itd.
Po trzecie, warto uściślić, że ruchy fundamentalistyczne rodzą się w ramach wielkich religii światowych, od środowiska chrześcijańskiego (przede wszystkim protestanckich wspólnot ewangelikalnych) po świat islamski i żydowski, od hinduizmu po religie sikhów.
Pewne znaczenie będzie miał także fakt częstego powstawania ruchów typu fundamentalistycznego w sytuacji historycznej drugiej połowy XX wieku. W związku z powyższym warto od razu zwrócić uwagę na dwa nie ulegające wątpliwości elementy.
Pierwszy moglibyśmy określić jako ,,powrót do politycznej roli religii”. Pod wieloma względami fundamentalizm prezentuje się jako powrót do tematu, który wydawał się już usunięty ze sceny współczesnej historii: mówienie ponownie o Bogu i uwzględnianie jego słowa (objawionego lub nie, to uściślenie nie ma tutaj większego znaczenia) w świecie, który z powodu pewnej wstydliwości albo obojętności przestał to robić.
Drugim elementem, który bez wątpienia występuje we wszystkich znanych nam typach fundamentalizmu, jest przypisywanie dużego znaczenia kwestii polityki.
Nie mamy tu na myśli jedynie faktu, iż dla niektórych ruchów fundamentalistycznych - nie dla wszystkich zdobycie władzy politycznej leży w centrum ich strategii działania. Chodzi również o to, że polityka ulega radykalnej zmianie, wynikającej 2 relacji między myślą religijną(i teologiczną) a wykonywaniem sztuki rządzenia w polis. Stawka w tej grze jest więc wyższa.
Fundamentalizm jest wszakże pewnym typem myśli i działania religijnego, który stawia sobie pytanie o wież etyczną łączącą osoby żyjące W tym samym społeczeństwie, zwłaszcza kiedy widziane jest ono nie tyle jako złożone z autonomicznych i odrębnych jednostek, lecz raczej z wierzących, którzy nie mogą pogodzić się z tym, żeby wspólna tożsamość wiary nie była uznawana we wszystkich dziedzinach i sferach społecznego działania.
Wiąże się to z koniecznością postawienia pytania o zasadniczy fundament wspólnoty politycznej, która przybiera formę państwa. Przynależność do wspólnoty politycznej jest zatem odczuwana jako odzwierciedlenie paktu braterstwa religijnego przewyższającego doczesne i kruche relacje, jakie zwykle istnieją w „państwie ziemskim". Tylko w takim rozumieniu widzi się możliwość legitymizacji systemów i instytucji politycznych.
Ten temat teologiczny możemy odnaleźć u takich myślicieli religijnych, jak Augustyn w świecie chrześcijańskim czy lbn al-Farabi w środowisku islamskim, żeby wspomnieć tylko dwóch powszechnie uznawanych przedstawicieli teologii politycznych W przeszłości.
Wobec nowoczesnych społeczeństw, które chcą być etycznie neutralne, oraz wobec modeli państwa, które z definicji wykluczają wszelkie wyraźne odniesienia do religii w celu swego lepszego funkcjonowania, fundamentalizm pragnie zwrócić uwagę na bezpodstawność więzi społecznych, jakie jednostki muszą ze sobą zawierać, żeby czuć się członkami tej samej wspólnoty, kiedy owe więzi nie są już mocno połączone ,,sznurem Boga”.
Wszystko to oznacza powrót do myślenia, że możliwe jest przywrócenie religii jej dawnej roli głównego czynnika integracji społecznej. Religia przestaje być sferą relatywnie autonomiczną i oddzieloną od innych dziedzin społecznych: polityki, ekonomii, prawa, nauki, służby zdrowia, systemu wychowawczego, a nawet moralności, staje się natomiast jakby zwornikiem norm, które powinny kierować działaniem ludzkich istot we wszystkich dziedzinach życia społeczeństwa.
Celowo przeciwstawiliśmy sobie dwa terminy: bezpodstawność i odnowa. Bezpodstawność wskazuje na nietrwałość więzi opartych na przynależności państwowej w nowoczesnych społeczeństwach masowych, które chcą uczynić jednostki coraz bardziej anonimowymi i zatomizowanymi. Prowadzi to do braku sensu życia społecznego „pozbawionego celów ostatecznych oraz serca".
Odnowa odsyła natomiast do równie ambitnego, co nierealistycznego projektu ponownego wprowadzenia do nowoczesnych społeczeństw pierwszeństwa prawa religijnego przed prawodawstwem pozytywnym. Wobec pluralizmu i rozczłonkowania postaw oraz zachowań utopia fundamentalistyczna rysuje obraz jedności celów w działaniach jednostek, przedstawia zbiór niepodważalnych i powszechnych przekonań zdolnych przeważyć nad indywidualnymi opiniami i różnymi punktami widzenia.
Aby uczynić naszą myśl bardziej zrozumiałą, można pod pewnymi względami zbudować analogię między fundamentalistycznym sposobem myślenia a ruchami etnicznymi, które gwałtownie powróciły na scenę w przeciągu ostatnich dwudziestu lat niemal na całym świecie. Ruchy te odwołują się do konieczności obrony lub umocnienia tożsamości etnicznej, co niekiedy są przede wszystkim w społeczeństwach bardziej rozwiniętych z punktu widzenia technologicznego i naukowego - odbierane jest jako oznaka głębszego niepokoju, jaki przejawiają jednostki, które dostrzegają niebezpieczeństwo własnego wykorzenienia oraz ujednolicenia kulturowego, grożące ze strony nowoczesnego, rozwijającego się społeczeństwa informacji. Szuka się jakiegoś absolutnego fundamentu - w tym przypadku przymierza „krwi” - który można by przeciwstawić relatywizmowi etycznemu, charakteryzującemu wiele współczesnych społeczeństw.
Prymat księgi
Co różni współczesny fundamentalizm religijny od innych świeckich form domagania się jakiegoś absolutnego fundamentu dla współżycia społecznego i politycznego? Nic wystarczy wskazać - jak to czyniliśmy do tej pory - na powrót do tematu Boga oraz chęć powiązania słowa Bożego ze słowami ludzi zamieszkujących „miasto-państwo" (pólis, polityka). Pod tym względem fundamentalizm bardzo szybko można by pomylić zarówno z pewnymi formami tradycjonalizmu religijnego, jak i bardziej klasycznymi postaciami integryzmu religijnego.
W obu tych przypadkach bowiem istnieje pokusa myślenia, że w imię wierności jakiejś tradycji religijnej, zespołowi wierzeń utrwalonych w czasie za pomocą dogmatów, zasad, obrzędów i reguł postępowania, nie można tego wielkiego dziedzictwa wiary usunąć w jakiś „kąt” społeczeństwa. Przeciwnie, uważa się, iż między nim a dziedzinami życia zbiorowego (od ekonomii po politykę) powinna istnieć harmonijna więź: albo dlatego, że tradycja religijna, do której się odwołuje, jest widziana jako depozyt wartości uniwersalnych nie podlegających dyskusji, albo dlatego, że uważa się, iż z tej tradycji można zaczerpnąć spójny i jednolity projekt społeczeństwa, „na obraz i podobieństwo” idealnego wzorca „społeczeństwa doskonałego”, do którego należy dążyć.
W pierwszym przypadku mamy do czynienia z tradycjonalizmem, w drugim z integryzmem. Aby można było mówić o fundamentalizmie, potrzeba jeszcze innego elementu: koniecznego odwoływania się do księgi świętej. Dopiero właśnie istnienie świętej księgi oraz szczególna więź między wierzącymi a tym tekstem pozwalają stworzyć bardziej precyzyjny obraz tego ruchu religijnego. Z fundamentalizmem mamy bowiem do czynienia tylko wówczas, gdy pojawiają się następujące elementy:
a) wiara w zasadę wolności od błędów treści księgi świętej, przyjmowanej integralnie jako pewien zbiór treści i znaczeń, które nie mogą być selekcjonowane (odrzucając na przykład części mitologiczne, a przyjmując jedynie te, które przedstawiają jeszcze jakąś wartość historyczną i uniwersalną zarazem) i dowolnie interpretowane przez ludzki rozum, gdyż w przeciwnym razie nastąpiłoby wypaczenie samej prawdy, jaką ta księga święta zawiera;
b) przyjęcie zasady ahistoryczności prawdy oraz księgi, która ją przechowuje; ahistoryczność oznacza, że rozum nie może umieścić przesłania religijnego w perspektywie historycznej ani też nie powinien nawet podejmować próby dostosowania go do warunków, zmieniających się wraz z biegiem ludzkich dziejów;
c) dlatego uważa się, iż z księgi świętej można wydobyć integralny model doskonałego społeczeństwa, przewyższającego jakąkolwiek istniejącą formę wspólnoty międzyludzkiej, zgodnie z zasadą wyższości prawa boskiego nad ziemskim; twierdzi się bowiem, że władza polityczna znajduje swoją legitymizację jedynie we władzy boskiej;
d) wreszcie odniesienie do absolutnej zasady każe postulować możliwość zbudowania „państwa ziemskiego” jako odwzorowania idealnego modelu społeczeństwa ukazanego w świętej księdze; dokonuje się to w napięciu między teraźniejszością a przeszłością, gdzie prymat mitu stworzenia tożsamości danej grupy lub całego narodu pełni rolę potwierdzenia zarówno absolutnego charakteru systemu wierzeń, do jakiego każdy wiemy powinien przylgnąć, jak i głębokiego poczucia więzi łączącej wszystkich, którzy do tej tożsamości się odwołują (etyka braterstwa).
Te cztery elementy stanowią charakterystyczne rysy fundamentalizmu, możemy je zatem przyjąć jako próbę wystarczająco szerokiej definicji, by mogła objąć różne formy analizowanego przez nas zjawiska.
Jeśli ktoś jest przekonany, że prawda absolutna istnieje i że powinna ona liczyć się w każdym przypadku oraz we wszystkich dziedzinach życia, łącznie ze sferą społeczną i polityczną, będzie wyszukiwał różne formy protestu i walki politycznej, które zawsze pozwolą dostrzec symboliczne odniesienia religijne, do jakich się odwołuje. Stąd ruchy fundamentalistyczne dokonują starannego wyboru gestów lub miejsc, które wzbudzałyby silne emocje i od razu dawałyby do zrozumienia, o co się walczy. Masowe odwoływanie się w sposób jednoznaczny do symboli religijnych staje się zatem pewnym środkiem przekazu, a ten ostatni - narzędziem walki politycznej i religijnej.
Na przykład w Algierii pod koniec lat osiemdziesiątych działacze Muzułmańskiego Frontu Ocalenia (FIS) jako teren walki z władzami politycznymi wybrali budowę w najuboższych dzielnicach miejsc modlitwy, tak zwanych meczetów ludowych. Aby zaprotestować przeciwko uczynieniu z islamu sprawy państwowej, kontrolowanej żelazną ręką przez aparat polityczny (mianujący przełożonych meczetów, którzy stają się przez to urzędnikami państwowymi, a nie reprezentantami wspólnoty wierzących), stawiali swoje świątynie z nielegalnie zdobytych materiałów lub na terenach nie posiadających autoryzacji ze strony władz lokalnych. Do nieustannej walki włączyła się także policja: to, co na jej polecenie niszczono w dzień, w nocy komórki aktywistów FIS regularnie odbudowywały. Gra toczyła się o stawkę zarówno polityczną jak i religijną. Wymierzona ona była nie tylko w układ władzy, ale także w zarządzanie przestrzenią religijna, taką jak meczet.
Warto wreszcie zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt, a mianowicie syndrom wroga, często występujący w symbolicznym świecie ruchów fundamentalistycznych. Idea konieczności obrony i utwierdzenia prawdy absolutnej zawartej w świętej księdze toruje drogę apokaliptycznej wizji ostatecznego starcia między dobrem a złem. W takim właśnie świetle interpretuje się konkretną potrzebę społeczną, która pojawia się w związku z obawą jednostek przed utratą własnych korzeni, zagubieniem kolektywnej tożsamości. Zło w takim przypadku przybiera rozmaite maski: pluralizm demokratyczny, sekularyzm, komunizm, kapitalistyczny Zachód, etycznie neutralne nowoczesne państwo i tak dalej.
Fundamentalizm jest wreszcie „figurą nowoczesności”, współczesnym sposobem nadania kształtu i treści temu, co w swoich reportażach z Iranu w ogniu rewolucji w 1979 r. Michel Foucault (Foucault, 1998) nazywał duchowością polityki. Paradoks nowoczesności zjawiska fundamentalizmu polega na tym, że podczas gdy polityka musi płacić słony rachunek wraz z doliczonymi odsetkami za zwłokę, jaki wystawiła jej historia wykazując, iż nie była w stanie wprowadzić w czyn ani utopii społeczeństwa sprawiedliwego, ani projektów ziemskiego „odkupienia” ludzkich społeczeństw, fundamentalizm podnosi poprzeczkę na znacznie wyższy poziom.
Dąży mianowicie do stworzenia na ziemi doskonałego społeczeństwa, które oparte byłoby na transcendentnym wzorcu. W konsekwencji czyni królestwo polityki miejscem ukazywania cnót moralnych, przykładów „dobrego” życia, które należy proponować, a tam, gdzie to konieczne, także narzucać członkom całej zbiorowości.
Utopia religijna łączy się w ten sposób z chęcią uduchowienia polityki, obdarzenia jej duszą, usiłując przeciwstawić się upadkom nowoczesnych utopii politycznych, od komunizmu po liberalizm.
*
Fragment książki: Enzo Pace, Piero Stefani - Współczesny fundamentalizm religijny
© 2004-2011 
==>> WPROWADZENIE
Wersja do druku
Góra