Religioznawstwo
Zagadnienia Religijne
Europa Pogańska
Azja
Hinduizm i odłamy
Judaizm i odłamy
Chrześcijaństwo i odłamy
Islam i odłamy
Ameryka
Australia i Oceania

TAOIZM <<<== - Taoizm

Taoizm
Taoizm (daoizm, od chińskiego tao, dao - droga, sposób) - obok konfucjanizmu drugi rdzennie chiński system filozoficzno-religijny, który wywiera wpływ na życie w Chinach od przeszło 2000 lat. Taoizm obejmuje wiele różniących się między sobą kierunków. Najbardziej znaczące wśród nich to: taoizm filozoficzny - najstarszy kierunek założony prawdopodobnie przez Lao-tsy (Laozi), którego podstawowym tekstem jest Tao-te-king (Daodejing). Jego głównymi reprezentantami (obok Lao-tsy) są Czuang-tsy i Lie-tsy. Taoizm filozoficzny nazywany jest też nauką Hu-ang-ti (mityczny władca, wynalazca metalurgii) i Lao-tsy. Odrębną część taoizmu filozoficznego stanowi powstały pod koniec III i na początku IV w .n.e. neotaoizm. Obok taoizmu filozoficznego wymienia się też taoizm religijny, który rozwinął się na przełomie II i III w. n.e.

Podstawowe terminy i koncepcje


Centralnym pojęciem taoizmu jest Tao (Dao). Etymologicznie znak tao składa się z dwóch części znaczących "głowa" oraz "iść", i oznacza "drogę". W swych głównych rysach tao występuje jako pierwiastek bezosobowy, istota poprzedzająca przyrodę, rodząca realną rzeczywistość. Jest to wieczna i niezmienna prapodstawa świata; wielka i wszystko obejmująca, poddająca się tylko własnym prawom ruchu. Oznacza też ogólny ład przyrody, prawo, porządek rzeczy, przyczynę, prawidłowość, prapodstawę życia. W znaczeniu istoty świata przyrody i człowieka termin tao jest bliski treścią pojęciu bezosobowego, ponadświatowego absolutu. I choć jest bardziej abstrakcyjny w swym znaczeniu, to przypomina indyjskie określenie atman - brahman.
Z terminem tao nieodłącznie związany jest termin te. Występuje on w taoizmie w dwóch głównych znaczeniach. W sensie szerokim oznacza podstawową właściwość tao, w węższym oznacza określenie charakteru etycznego człowieka. Tao, będąc pozbawioną formy nieosiągalną istotą świata, ujawnia się i daje się poznać dzięki swym przejawom, czyli "te". Według słów Wang Pi (komentator) "tao" oznacza to, z czego się biorą rzeczy, a "te" - to, co rzeczy nabywają. W swym działaniu "tao" i "te" są nierozerwalnie związane ze sobą. O ile "tao" jest źródłem rodzenia i powstawania, to "te" jest formą rozwoju świata materialnego. W taoizmie "te" oznacza wszystko, co w naturze ludzkiej jest najbardziej podstawowe, "te" jest przejawem "tao". "Te" jako pierwiastek moralny założony w człowieku jest przejawem "tao", kiedy wyraża się w umiarkowaniu, miłości do człowieka, oszczędności, skromności itd.

Termin wu-wei ("niedziałanie") służy w taoizmie często do określenia głównej funkcji tao. "Wu-wei" jest też zasadniczą postawą taoisty wobec świata. Wu oznacza "nie ma", "nie posiada", "nie istnieje", zaś wei oznacza dosłownie "robić" (czynność świadomą i zamierzoną); stąd "wu-wei" nie jest całkowitą bezczynnością i nie wszystkim jest zalecane. Właściwe "wu-wei" to niesprzeciwianie się przyrodzie, niesprzeciwianie się ludziom, nierozpraszanie się na rozdrobnione czynności, nieprzeszkadzanie w pracy innym.

Człowiek i przyroda - wg taoistów stanowią jedność. Praźródłem wszystkiego jest "tożsamość" i "jedność" tao. W konsekwencji nie istnieje w taoizmie podział na człowieka i przyrodę; podobnie nie istnieje pojęcie boga jako stwórcy, demiurga.

Mikrokosmos i makrokosmos

Kosmos w koncepcji taoistycznej jest zorganizowanym mechanizmem. Człowiek jest uważany za mikrokosmos (mały wszechświat). Poszczególne części ciała człowieka posiadają swoje odpowiedniki w makrokosmosie (wielki kosmos) i odtwarzają plan kosmosu. Pięć organów ciała i ich otworów, oraz skłonności, usposobienie, cechy i namiętności, odpowiadają pięciu kierunkom (wschód, zachód, północ, południe i środek), pięciu świętym górom, częściom nieba, porom roku i elementom (wu-hsing). Stąd jeśli ktokolwiek zna funkcjonowanie organów człowieka, to zna też funkcjonowanie kosmosu. W religii taoistycznej wnętrze ciała jest zamieszkane przez te same bóstwa, które bytują w makrokosmosie. Mówi się, że adepci taoizmu często poszukują duchowego kapłana, boskiego nauczyciela w świętych górach Chin; ostatecznie znajdują go w "jednym z pałaców" swojej własnej głowy.

Przemiana i transformacja

Wszystkie części wszechświata wg taoistów ulegają rytmicznym przemianom. Nic nie jest statyczne. Nieustanny ruch i zmiana dokonuje się albo dzięki pien - stopniowemu akumulacyjnemu narastaniu (jak góra, która powstaje z nagromadzonej nieskończonej ilości - drobnych ziarenek piasku), albo przez przemianę hua - nagłe przejście ze stanu "niebytu", "in" (śmierci) w stan "jang" (bytu, życia i powrotu z życia do śmierci). Wieczna przemiana wszechświata ujawniona w przechodzeniu "in" w "jang" i "jang" w "in" - dwie przeciwstawne siły uzupełniające się; są dwiema fazami wiecznie obrotowego ruchu przyrody; odpowiednikami "in" jest ciemne, zimne, bierne, żeńskie, zaś "jang" jasne, ciepłe, czynne, męskie - widoczna jest przez następujące po sobie pory roku. "In" i "jang" w przestrzeni są uzupełniającymi się energiami tworzącymi zewnętrzne aspekty tego samego Tao.

Społeczny ideał prymitywizmu

Dla taoistów cywilizacja identyfikowana jest z degradacją naturalnego porządku. Ideałem jest powrót do natury. Największa mądrość polega na dostosowaniu się do rytmu wszechświata. Stąd ideałem społecznym jest prymitywna wspólnota rolna żyjąca w symbiozie z naturalnymi cyklami przyrody.

Taoizm filozoficzny

Powstanie taoizmu filozoficznego związane jest głównie z traktatem Tao-te-king oraz z postaciami Lao-tsy i Czuang-tsy. Taoizm ten posiadał charakter abstrakcyjny i nie miał żadnego związku z wierzeniami religijnymi oraz popularnymi wśród ludu zabobonami i obrzędami. Jego zwolennicy krytycznie odnosili się do istniejących stosunków społecznych i politycznych epoki, w której żyli. Występowali przeciwko wojnom i zamieszkom domowym, oraz kierowaniu się w działaniu chęcią zysku i chciwością. Głosili idee powrotu do "złotego wieku".
Tradycja uznaje, że twórcą taoizmu filozoficznego, a jednocześnie autorem dzieła Tao-te-king był Lao-tsy (Laozi), żyjący pod koniec VII i na początku VI w. p.n.e. Imię Lao-tsy tłumaczone jest jako "filozof-starzec" lub "filozof-czcigodny"; tłumaczy się je też jako "starzec-dziecię" (to ostatnie w związku z twierdzeniem, jakoby przebywał w łonie matki dłużej niż trzeba i urodził się już jako starzec z siwymi włosami). Wiarygodnych informacji o Lao-tsy historia chińska nie zostawiła; stąd spory uczonych o autentyczność jego postaci. W skąpych historycznych zapiskach Sy-ma Ts'iena (II w. p.n.e.) mówi się, że Lao-tsy urodził się w Kin-Zhin w powiecie Li, okręgu Khu, w królestwie Czou. Jego imię rodzinne było Li, dziecinne Er, młodzieńcze Pe-Jang, pośmiertne Tan. Zajmował stanowisko archiwisty. Podaje się też, że miał spotkać się z Konfucjuszem. Sy-ma Ts'ien podaje również, że Lao-tsy, gardząc wszelkim rozgłosem i pragnąc odosobnienia, porzucił swe stanowisko. Gdy przekroczył granice państwa, strażnik imieniem In-hi poprosił mędrca o napisanie dzieła dla nauki innych. Lao-tsy zgodził się i miał napisać traktat Tao-te-king (Księga Drogi i Cnoty). Księga ta jest zbiorem aforyzmów, dość niesystematycznie zestawionych i zgrupowanych w 81 krótkozdaniowych rozdziałach. Główne miejsce zajmuje w niej problem wyróżnienia prapodstawy, źródła świata. Jest nim bezosobowe tao, pozbawione konkretnej określoności (mające w zasadzie charakter pierwiastka idealnego).
Szukanie jedności i próba wyjaśnienia różnorodności przyrody doprowadziła do szczegółowej analizy idei zmienności oraz rozwoju świata zjawisk i rzeczy. Znajdują się też tutaj liczne wypowiedzi dialektyczne, które wywarły wpływ na rozwój filozofii chińskiej. W traktacie Tao-te-king konstruuje się też koncepcję ideału etycznego. Podstawą jej jest wrodzona prostota i naturalność, obojętność wobec rzeczy doczesnych, wyzbycie się namiętności i pragnień, które wpływają ujemnie na naturę ludzką i moralność społeczeństwa. W efekcie doprowadza to do zasady "wu-wei" (niedziałania, podporządkowania się przyrodzie).

Drugą wielką postacią filozofii taoistycznej był Czuang-tsy. Pochodził z Meng, na imię miał Czou. Żył w latach od około 369-286 r. p.n.e. Był autorem tekstu, którego tytuł był identyczny z jego imieniem. Tekst ten stał się (obok Tao-te-kingu) podstawowym dla taoizmu. Podobnie jak w nauce Lao-tsy, podstawę poglądów Czuang-tsego stanowiła koncepcja "tao" oraz "te"; z tą tylko różnicą, że traktował owe pojęcia bardziej spekulatywnie - tao oznacza u niego raczej logiczne określenie "jednego", "podstawowego", "ogólnego". Jest to absolutna uniwersalna jedność, w której zlewa się i rozprasza wielorakość otaczającej nas rzeczywistości. Ciało ludzkie uważa Czuang-tsy za nietrwałą złudę, powłokę wiecznego, niezmiennego "prawdziwego ja". Podstawą tego ostatniego jest duch, świadomość, która stanowi nierozerwalną jedność z tao. Prócz "prawdziwego ja" oraz jego jedności z tao, wszystko pozostałe na świecie jest nietrwałe, złudne, zmienne, względne. Dlatego nie należy niczego określać. Według Czuang-tsego nie ma wyraźnej granicy między rzeczywistością a marzeniem sennym. Stąd w efekcie dalej rozwija się zasadę "wu-wei", wzywając do odejścia od życia, aby na łonie przyrody pogrążyć się w kontemplacji "prawdziwego ja".

Neotaoizm

Powstał około III-IV w. n.e. Był próbą pogodzenia taoizmu klasycznego z konfucjanizmem oraz z naturalistyczną teorią "in-jang". Najbardziej znanymi przedstawicielami neotaoizmu byli komentatorzy Ho-Yen (zm. 249 r. n.e.), Wang-Pi (III w. n.e.), Kuo Hsiang (zm. w 312 r. n.e.). Próbowali oni dokonać reinterpretacji taoizmu nawiązując do Konfucjusza. Naturalistyczną teorię "in-jang" w taoizmie wykorzystała słynna grupa uczonych taoistycznych nazywana grupą Siedmiu Mędrców z Bambusowego Gaju. Przywódcą jej był Hi K'ang (223-262 r. n.e.)

Taoizm religijny

Jest on efektem syntezy elementów taoizmu filozoficznego oraz wierzeń i zabobonów niższej warstwy społeczeństwa chińskiego. Z pierwszego z nich taoizm religijny wykorzystał trzy elementy: nauka o tao (przejął ją w najbardziej mistycznej interpretacji), nauka o względności bytu, życia i śmierci, a w związku z tym także o możliwości długiego życia (aż do osiągnięcia nieśmiertelności) oraz naukę o "wu-wei". Założycielem taoizmu jako religii był Czang Tao-ling, który żył w latach 34-156 n.e. Pochodził on z prowincji Czekiang i uważany jest za pierwszego t'ien-szy (Niebiańskiego Nauczyciela).

Najważniejsze miejsce w religii taoistycznej zajmuje nauka o długowieczności i nieśmiertelności. W taoizmie uważano, że w ciele człowieka działa ogromna liczba duchów (36 tys.), które wywierają decydujący wpływ na normalny rozwój organizmu. Duchy te podzielone są na grupy; każda z nich obdarzona jest określonymi funkcjami. Dopiero po zapoznaniu się z tym, jaki związek mają te duchy z odpowiednimi organami ciała ludzkiego, można osiągnąć nieśmiertelność. Chiński ideogram "nieśmiertelność (hsien) przedstawia człowieka i góry, sugerując pustelnika; starsza forma "hsien" przedstawia człowieka i kręcącego się wokół i trzepoczącego rękami jak skrzydłami. Osiągnięcie nieśmiertelności w taoizmie jest "transformacją w upierzone istnienie". Wyobrażenie to pochodzi z mitologii wschodnio-chińskiej i posiada swoje odpowiedniki w ikonografii i legendach. Identyfikowano w nich nieśmiertelność z takimi ptakami jak: żuraw, feniks, sroka, bocian, kruk. Uznaje się tutaj wiele kategorii nieśmiertelności. Najwyższe to te, które "wprowadzają do nieba w biały (jasny) dzień".

Taoistyczne techniki długowieczności. Higiena. Podstawą wszystkich technik była szczegółowa zgodność pomiędzy ludzkim mikrokosmosem i makrokosmosem. Mówiło się wtedy o utrzymaniu sił witalnych (yang-hsing). Komunikacja pomiędzy 5 wewnętrznymi organami oraz wszystkimi innymi organami cielesnymi i światem zewnętrznym odbywa się poprzez otwory, które posiada ciało człowieka; nos do płuc, uszy do serca, usta do śledziony, oczy do wątroby, dolne otwory do nerek. Wszystkie te otwory są w taoizmie początkiem kanałów, przez które wchodzą lub wychodzą siły żywotne. Stąd należy zmysły i pragnienia utrzymywać w równowadze, aby przez niepotrzebne pragnienia nie zachorować. Higiena związana jest również z dietetyką, która ma "żywić organy we właściwej proporcji" żywnością i ziołami zawierającymi energię właściwej jakości do ich odpowiednich elementów (płuca związane są z metalem, serce z ogniem, śledziona z ziemią, wątroba z drzewem, nerki z wodą). Wstępny krok diety polega na powstrzymaniu się od spożycia wszystkich zbóż; dalsze na wyzbywaniu się jedzenia mięsa, ostrych przypraw, owoców i wina. W celu wzbogacenia energii taoiści praktykują gimnastykę, zwaną "rozpościeranie rąk jak skrzydła".

Techniki oddechowe i medytacja

Stanowią jedną z ważnych metod w religii taoistycznej. Czuang-tsy stwierdził, że zwyczajny ludzki oddech odbywa się poprzez gardło, a święty przez całe ciało. Praktykujący te techniki "oddychają" nie tylko atmosferycznym powietrzem, ale także słoneczną, księżycową i gwiezdną emanacją, Ling pao wu fu Ching (tekst z III-IV w. n.e.) daje formuły pozwalające na wchłonięcie tych emanacji. W taoizmie wspomina się również o innych metodach, które uczą jak "karmić powietrzem ciało", zatrzymując je i prowadząc do wszystkich jego części. Ten, kto potrafi wstrzymać swój oddech przez czas tysiąca oddechów, potrafi stać się nieśmiertelnym. W czasach dynastii T'ang (618-907 r.) zwyczaj "oddychania zatrzymanego" zastąpiony został przez "wewnętrzny oddech" (nei ch'i) oraz "oddychanie embrionalne" (t'ai hsi). W taoizmie stosuje się też różnego rodzaju medytacje, które pozwalają na uzyskanie komunikacji z bogami istniejącymi wewnątrz ciała. Medytacja powoduje, że bogowie zewnętrzni odwiedzają organy człowieka, wzmacniając je.

Techniki seksualne

Dąży się w nich do zapewnienia sobie żywotności, długowieczności i męskiego potomstwa. Znana jest technika Yung-ch'eng' (I w. n.e.), nazywana "powrotem esencji (nasienia, spermy) w celu poprawienia mózgu" (huan ching pu nao). Technika ta polega na zapobieganiu ejakulacji w czasie aktu seksualnego; powodowała krążenie spermy i mieszanie się jej z oddechem wewnątrz organizmu i odżywianie przez to mózgu. Podobne powstrzymywanie się od ejakulacji funkcjonuje w praktykach tantrycznych.

Techniki alchemiczne

W taoizmie religijnym związane są z poszukiwaniem kamienia filozoficznego, który mógł zapewnić nieśmiertelność. Uważano, że cynober (siarczek rtęci) oraz nefryt mają najwięcej magicznych właściwości, toteż wykorzystywano je do przygotowania eliksiru nieśmiertelności.

Organizacja i struktura taoizmu religijnego

W religii taoistycznej istnieje hierarchia kościelna. Przedstawiciele wielu sekt taoistycznych, kaznodzieje i duchowni, z biskupami i taoistycznym papieżem na czele, zajmowali miejsce na najwyższym jej szczeblu. Otaczał ich ogromny szacunek wyznawców. Niektórym z nich przypisywano cudotwórczą siłę. Kapłani taoistyczni dzielili się na dwie grupy. Do pierwszej należeli mnisi taoistyczni (od czasów dynastii Tang). Mieszkali przeważnie przy wielkich klasztorach, posiadali gruntowne wykształcenie, bezustannie studiowali i przepisywali dzieła taoistyczne tworząc wielkie biblioteki. Surowo przestrzegali celibatu. Pod ich kierunkiem młodzi kaznodzieje taoistyczni, magowie, uzdrowiciele, wróżbiarze (tworzący grupę niższą - praktyków) przechodzili specjalne kursy. Ci drudzy zaspokajali religijne potrzeby ludności. Ich podstawowa działalność polegała na obsługiwaniu lokalnych kapliczek i świątyń. Celebrowali uroczystości, nabożeństwa i składanie ofiar bóstwom opiekuńczym, duchom lub bohaterom. Występowali też w roli geomanatów, szamanów i zaklinaczy. Nawiązywali również kontakty z przedstawicielami świata pozaziemskiego. Występowali w roli pośredników przy zwracaniu się do licznych świętych, bogów i duchów panteonu ludowego.

Panteon taoizmu religijnego

Zajmowały go chaotycznie i eklektycznie dobrane postacie. Np. obok Lao-tsy postacie buddów, buddyjskich świętych i konfucjanistów z Konfucjuszem. Na przełomie V-VI w. n.e. starano się dokonywać klasyfikacji bóstw i nieśmiertelnych. Autorem takiej klasyfikacji był T'ao Hung-king. Bóstwa i nieśmiertelni wg jego podziału dzielą się na 7 rang, odpowiadających siedmiu niebiosom. W każdym rzędzie niebios istnieją trzy miejsca: środkowe, lewe i prawe. W pierwszym rzędzie na środkowym miejscu w nefrytowym pałacu mieszka bóstwo Tao lub Bóstwo Wielkiego Pierwiastka (T'ai-cz'u). Środkowe miejsce w następnym rzędzie zajmuje Bóstwo Wielkiej Czystości (T'sai - su). Na czwartym piętrze nieba znajduje się miejsce wielkiego Lao-tsy. Na prawo i lewo od centralnych bóstw, na niebiosach trzeciego i czwartego piętra, znajdują się legendarni władcy: Jao, Szun, Iii, Konfucjusz.

W pierwszym tysiącleciu n.e. w panteonie taoistycznym znajdowały się trzy grupy bóstw i bohaterów. Do pierwszej należały te bóstwa, które uosabiają ważniejsze pojęcia taoizmu: ideę tao, in - jang, ideę nieśmiertelności itd. Z czasem ustąpiły one miejsca bóstwom osobowym. Wśród nich najważniejsze to: Lao-tsy, Huang-ti oraz P'an-ku, Huang-ti został z czasem zastąpiony przez Nefrytowego Cesarza (Jü huang szang-ti).

Trudno jest ustalić aktualną liczbę wyznawców taoizmu, ponieważ są oni jednocześnie buddystami lub konfucjonistami. Trzeba jednak uznać, że stanowią oni większość w Chinach. Oprócz Chin zamieszkują Wietnam, Japonię i Koreę.

Źródło: Z. Drozdowicz (red.), Zarys encyklopedyczny religii, Poznań 1992.

Data utworzenia: 14/02/2013 @ 19:31
Ostatnie zmiany: 16/02/2013 @ 13:40
Kategoria : TAOIZM <<<==
Strona czytana 8930 razy


Wersja do druku Wersja do druku

 

Komentarze

Nikt jeszcze nie komentował tego artykułu.
Bądź pierwszy!

 
Trzecie Oczko
bibliografia_cz3/renan.jpgNiwinski-bostwa-kulty.jpgbibliografia_cz2/sladami-etruskow.jpghistoria-koloru.jpgbibliografia_cz1/har-klu.JPGbibliografia_cz1/N-dziedzictwo-goliata.jpghistoria-holandii-b.jpgbibliografia_cz2/historia-polski-sz.jpgbibliografia_cz3/religie-w-a-poludniowej.PNGbibliografia_cz3/mitologia-cel.jpgbibliografia_cz3/budda.jpgbibliografia_cz3/religia-en.jpgbibliografia_cz1/w-kregu-swiatowida.jpgbibliografia_cz1/dialog-kultur-cywi-i-rel.jpgbibliografia_cz1/tho-bib.JPGbibliografia_cz1/b-religia-staro-egiptu.jpgbibliografia_cz2/kuncewicz-piotr-antyk.jpgbibliografia_cz2/kosidowski-rumaki.jpgbibliografia_cz1/cha-kos.JPGbibliografia_cz1/szczepanowicz-ziemia-swieta.jpgbibliografia_cz2/dumezil.jpgbibliografia_cz1/miedzy-s-a-n-testament.jpgbibliografia_cz2/freud-czlowiek.jpgbibliografia_cz1/d-r-ko-pi.JPGatlantyda-zajdler.jpgbibliografia_cz1/atlas-miejsc-biblijnych.jpgseptymiusz-sewer-k.jpgbibliografia_cz2/Wandalowie-i-ich-afrykanskie-panstwo-Strzelczyk.jpgbibliografia_cz3/voodoo.jpgbibliografia_cz1/girard-sacrum-i-p.jpgbibliografia_cz1/pluzanski-7sensacji-w-n.jpgbibliografia_cz1/Monologion Proslogion.jpgbibliografia_cz3/azja-i-afryka.jpgbibliografia_cz3/bez-ograniczen.pngbibliografia_cz3/kataryzm.jpgbibliografia_cz3/hubert-mauss.jpgbibliografia_cz2/stu-mat-2005.jpgbibliografia_cz3/mity-green.jpgmajowie-gall.jpgbibliografia_cz1/kosidowski-opowiesci-bib.jpgre-afryki.jpgbibliografia_cz2/Szamanizm-Andrzej-Szyjewski.jpgzrozumiec_araba.jpgbibliografia_cz3/Hetyci-klingel.pngbibliografia_cz1/keller-katolicyzm.jpgbibliografia_cz3/kramer-smierc.jpgbibliografia_cz3/swiat-symb-chrzesc.jpgbibliografia_cz3/boilton.JPGbibliografia_cz2/klatwa-eng.jpghistoria-duchowosci-chrzes.jpgbibliografia_cz1/religie-chin.jpgbibliografia_cz3/FitzGerald - Chiny.jpgbibliografia_cz3/wilson-o-naturze.jpgbibliografia_cz3/jezus-i-biel.jpgbibliografia_cz3/tajne-stowarzyszenia.jpgbibliografia_cz1/socjo-reli.jpgbibliografia_cz1/starozytna-palestyna.gifbibliografia_cz3/historia-grzechu.jpgbibliografia_cz1/ksiega-ukryta-wb.jpgbibliografia_cz2/Sredniowieczne-herezje-Malcolm-Lambert.jpgbibliografia_cz3/Angelo Scarabel.jpgswietowanie-doroczne-pl.jpgbibliografia_cz1/homerski-wstep-ogolny-do-pisma-swietego.jpgbibliografia_cz3/buddyzm-b-p-l-a.jpgbibliografia_cz1/historia-biblii.jpgazja-pacyfik13.jpgholownia-kos-d-s-z.jpgbibliografia_cz2/okultyzm-magia-wrozby.jpgLITERA-NA-SW-12-1987.jpgbibliografia_cz1/hellenizm-a-j.jpgaztekowie-narod-wybrany-p-s.jpegbibliografia_cz2/mitologia-arabow.jpgbibliografia_cz3/rod-argeadow.jpgbibliografia_cz1/wilson.jpgdanecki.jpgbibliografia_cz2/mitologia-mezopotamii.jpgbibliografia_cz2/michalowski-n-t-piramidy.jpgbibliografia_cz2/obrzedy-rytualy.jpgbibliografia_cz1/starozytnosc-bajeczna.jpgbibliografia_cz2/bloch-etruskowie.jpgbibliografia_cz1/historia-cudow.jpgbibliografia_cz2/homo-ludens-h.jpgbibliografia_cz1/levy-Bruhl-czynnosci-umyslowe.jpgbibliografia_cz2/Ksiega-Rodz-interlinearna.jpgbibliografia_cz2/1001-o-bogu.jpg3-Rosja.jpgbibliografia_cz2/mitologia-korei2.jpgbibliografia_cz3/kierul-newton.jpgpettazzoni.jpgbibliografia_cz2/tradycje-tolerancji.jpgbibliografia_cz3/ile-lat-ma-wsz.jpgbibliografia_cz1/kud-hinduizm.jpgreligie-w-p.jpgmoralnosc-mozgu.jpgbibliografia_cz3/zloty-przewodnik-p-r-halu.jpgdzieje-dawnych_turkow.jpgbibliografia_cz3/religie-sw-ency.jpgbibliografia_cz2/mitologia-cz-afryki.jpgbibliografia_cz1/tajemnice-krety.jpgbibliografia_cz1/graves-mity-heb.jpgbibliografia_cz1/archeologia_biblijna.jpgbibliografia_cz3/50-najwiekszych-k.jpgbibliografia_cz3/chrzescijanstwo-przyszlosci.jpgNorbu - Krysztal.jpgbibliografia_cz2/fedon2x.jpgbibliografia_cz1/gardner-potomkowie.jpggrecja_niepodlegla.jpgbibliografia_cz1/Ludzie-bogowie-i-przybysze-z-kosmosu-Stoczkowski.jpgbibliografia_cz2/mitologia-lu-syberii.jpgbibliografia_cz1/f-mity-grekow-i-rzymian.jpgbibliografia_cz2/mitologia-sta-grecji.jpgbibliografia_cz3/ksiega-rzeczy-dziwnych-1.jpgbibliografia_cz1/skrok-na-tropach.jpgrzecz-z-od.gifbibliografia_cz1/poniatowski-wstep.jpgbibliografia_cz2/malinowski-mit.jpgbibliografia_cz1/po-arch_chrzescijanskiej.jpgbibliografia_cz2/gilgamesz.jpgbibliografia_cz2/krawiec-seksualnosc.jpgaztekowie.gifbibliografia_cz3/rel-sw-rzymskiego.jpgpaleografia-lacinska-1951.jpegbibliografia_cz1/484.jpgbibliografia_cz1/z-ch-an.JPGbibliografia_cz1/zycie-co-g-merowingow.jpgbibliografia_cz2/tajemnice-biblii.jpgbibliografia_cz3/religie-s-b-wschodu.jpgbibliografia_cz2/Mot-na-czarownice.jpgbibliografia_cz3/peck-w-poszukiwaniu.jpgbibliografia_cz2/mitologia-indyjska.jpgbibliografia_cz2/margul-jak-umier.jpggnoza-q.jpgbibliografia_cz2/donini.jpgbibliografia_cz1/liverani-nie-tylko-b.pngswiat-fenicjan.jpgbibliografia_cz2/popko-huryci.jpgbibliografia_cz3/Norbu - Krysztal.jpgbibliografia_cz2/5-wielkich-religii-swiata.jpgbibliografia_cz3/tokarczyk-4-j-a.jpgbibliografia_cz2/sandauer.jpgSilnicki-Sobory powszechne a Polska.jpgbibliografia_cz1/po-sztuki_chrzescijanskiej.jpgbibliografia_cz2/Nowy-Testament-H.jpgDrozdowicz-G-nurty-now-f-franc.jpgbibliografia_cz1/komentarz-his-kul-do-biblii-h.jpgbibliografia_cz1/euz-his.JPGhughes-rzym.jpgsztuka-indonezji.jpgbibliografia_cz1/wip-kos.JPGbibliografia_cz1/d-r-zycie.JPGskrzypekoswiecenie-fr.jpgbibliografia_cz3/schylek-sr-eu.jpgbibliografia_cz2/mitologia-sta-egiptu.jpgbibliografia_cz3/sladami-amuletu.jpgstarozytny-egipt=w.jpgbibliografia_cz3/jezus-i-samarytanka.jpgbibliografia_cz2/krawczuk-s-do-starozytnosci.jpgbibliografia_cz1/mus-ant.JPGbiblia=aramejska.jpegbibliografia_cz2/wojcik-historia-p-XVII.jpgbibliografia_cz2/polska-piastow.jpgbibliografia_cz3/kanert-buddyzm.jpgstarzy-nowi-bo-japonii.jpgbibliografia_cz2/tyloch-rekopisy.jpgbibliografia_cz2/epos-Chassang.jpgbibliografia_cz3/Petoia-wampiry.jpegbibliografia_cz3/tragedia-narodu.jpgbibliografia_cz2/borkowski-socjologia.pngbibliografia_cz2/zarys-dziejow.jpgbibliografia_cz1/historia-seksu.jpgbibliografia_cz2/Magia-w-Sredniowieczu_Richard-Kieckhefer.jpgreligie-uniwersalistyczne.jpgbibliografia_cz1/eliade-sacrum-mit-historia.jpgbibliografia_cz1/tro-pie.JPGjudaizm-solomon.jpgbibliografia_cz3/his-niem.jpgbibliografia_cz1/al-ar-pal.JPGbibliografia_cz3/stomma-slonce.jpgbibliografia_cz2/bog-einsteina.jpgmeksykanskie-abc.jpgbibliografia_cz2/Historia-piekna-eco.jpgbibliografia_cz3/haasler-tajne-sprawy-papiezy.jpgbibliografia_cz1/swiety-baldachim.JPGzycie-se-ksiezy.pngrouss-bog-zla.jpgbibliografia_cz2/1001-rzeczy-o-biblii.jpgbibliografia_cz2/levi-strauss-totemizm.jpgmahometanizm=g.jpgateizm=nowicki.jpgbibliografia_cz2/Nowodworski-Encyklopedia_koscielna.jpegbibliografia_cz2/sztuka-starozytnego-wschodu-1.gifbibliografia_cz1/dramat-i-kult.jpgbibliografia_cz2/sztuka-starozytnego-wschodu-2.gifbibliografia_cz1/swiderkowna-rozmowy-o-bib-nt.jpgbibliografia_cz1/kow-w-ch.JPGbibliografia_cz3/grant-dz-izraela.jpgbibliografia_cz2/w-kregu-religii.jpgbibliografia_cz3/Minois-kosciol-i-n.jpgbibliografia_cz3/judaizm-u-poczatkow.jpgbibliografia_cz1/gni-pie.JPGbibliografia_cz3/historia-chin.jpgbibliografia_cz2/Piecioksiag-v.jpgbibliografia_cz3/dionizos-kere.jpgbibliografia_cz3/houria-historia-ar.jpgteodoret.jpgbibliografia_cz1/his-filo-tat.pngbibliografia_cz2/boas-umysl-cz-pierwotnego.jpgbibliografia_cz1/dz-ze-za.jpgbibliografia_cz2/ksiega-tura.jpghis-iranu.jpgbibliografia_cz3/dennett-odczarowanie.jpgbibliografia_cz2/papiestwo.jpgbhagawad-piesn-pana.pngbibliografia_cz3/messadie-diabel.jpgbibliografia_cz3/joga-swie.jpgbibliografia_cz2/POA2.bmpHistoria medycyny-1988.jpglocke.jpgbibliografia_cz1/30-wyznan.jpgbibliografia_cz3/teksty-piramid.jpgRamadan-Sladami-Proroka.jpgbibliografia_cz1/mejor-buddyzm.jpgbibliografia_cz2/his-s.bmpbibliografia_cz3/legowicz-zarys.jpgbibliografia_cz2/pokarm-bogow.jpegi-znowu-zapial-kur.jpgbibliografia_cz2/mitologia-slowian-gi.jpgbibliografia_cz1/sim-cyw.JPGbibliografia_cz2/encyklopedia-kat-1.jpg
Rel-Club
Sonda
Czy jest Bóg?
 
Tak
Nie
Nie wiem
Jest kilku
Ja jestem Bogiem
Ta sonda jest bez sensu:)
Prosze zmienić sondę!
Wyniki
Szukaj



Artykuły

Zamknij - Japonia

Zamknij BUDDYZM - Lamaizm

Zamknij BUDDYZM - Polska

Zamknij BUDDYZM - Zen

Zamknij JUDAIZM - Mistyka

Zamknij NOWE RELIGIE

Zamknij NOWE RELIGIE - Artykuły Przekrojowe

Zamknij NOWE RELIGIE - Wprowadzenie

Zamknij POLSKA POGAŃSKA

Zamknij RELIGIE WYMARŁE - Archeologia

Zamknij RELIGIE WYMARŁE - Bałtowie

Zamknij RELIGIE WYMARŁE - Manicheizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Konfucjanizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Satanizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Sintoizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Taoizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Zaratustrianizm

-

Zamknij EUROPA I AZJA _ _ JAZYDYZM* <<==

Nasi Wierni

 3451937 odwiedzający

 36 odwiedzających online