Religioznawstwo
Zagadnienia Religijne
Europa Pogaska
Azja
Hinduizm i od쿪my
Judaizm i od쿪my
Chrze턢ijastwo i od쿪my
Islam i od쿪my
Afryka
Ameryka
Australia i Oceania

==>> WPROWADZENIE - Religijno뜻 a duchowo뜻

Religijno뜻 a duchowo뜻
Od paru dziesicioleci spotyka si coraz wicej ludzi, ktrzy mwi: Nie jestem religijny, jestem duchowy. Co to znaczy? – Napisano ju sporo na ten temat[1], tak풽 Ko턢i車 zabra g쿽s w tej sprawie[2], w sposb krytyczny wobec powy퓋zego rozr璨nienia, cho nie pozbawiony akcentw dialogalnych. Chc wyrazi par dyskusyjnych refleksji z tym zwi콄anych. Tematyka religijna czy religiopodobna jest niezmiernie delikatna, maj켧a 쿪dunek nie tylko intelektualny, ale tak풽 emocjonalny, tote niech czytelnik traktuje ten tekst nie jako wyk쿪d, lecz jako zwyk쿮 dzielenie si przemy턫eniami. Bd wdziczny Bia퀉m Gawronom za wszystkie, za krytyczne szczeglnie, uwagi pod jego adresem.
Pojcie „nowej duchowo턢i”
Duchowo뜻 w specyficznym, wsp車czesnym znaczeniu jest zwykle nazywana „now duchowo턢i”. Jest to zesp車 wierze i emocji skierowanych ku rozmaicie pojmowanej transcendencji, ale dystansuj켧ych si wobec religii zorganizowanej, to znaczy posiadaj켧ej okre턫on doktryn, kult, moralno뜻, prawo i administracj. Profesor Beata Szymaska z Uniwersytetu Jagielloskiego uwa풹, 풽 „przez ‘duchowo뜻’ trzeba rozumie pewien zestaw przekona, wierze, a tak풽 emocji zwi콄anych z transcendencj, tak풽 z sacrum, rzadziej z rytua쿮m, czy religijn instytucj… Duchowo뜻 to zawsze nakierowanie na transcendens, tylko w odr璨nieniu od religii niezinstytucjonalizowane i pozbawione kultu i kap쿪nw”[3]. „Duchowo뜻 to do턻iadczenie, a religia, niestety, to socjologia struktur, wiadomo턢i o przyjazdach papie퓓 i sprzedawaniu budynkw ko턢ielnych – mwi Matthew Fox, amerykaski ex – dominikanin, autor wielu ksi굻ek propaguj켧ych „duchowo뜻 stworzenia” zamiast grzechu. Duchowo뜻 – kontynuuje Fox – dotyczy podziwu, czci, cierpienia, twrczo턢i, sprawiedliwo턢i, wsp車czucia. Wszystko to powinno by przedmiotem religii, ale ta zb낢dzi쿪 ze swej drogi. Wskazuj켧 na ksi轅yc patrzy na palec, nie na ksi轅yc”[4] etc. Mniej polemicznie wyra풹 si znany pisarz Paulo Coelho, rwnie 낢czony z pr켨em nowej duchowo턢i: „Trzeba odr璨nia duchowo뜻 od religii… Warto턢i tej ostatniej jest to, 풽 oferuje dyscyplin, zbiorowy kult i pokor wobec tajemnic. Niebezpieczestwo polega na tym, 풽 ka풼a religia, w낢cznie z katolick, mwi: „Ja posiadam ostateczn prawd”. Wtedy odpowiedzialno뜻 za to, co robisz, sk쿪dasz na kap쿪na, mu납, rabiego, czy kogokolwiek. W rzeczywisto턢i ty sam ponosisz odpowiedzialno뜻”[5].

Odr璨nianie duchowo턢i od religijno턢i jest nowym zjawiskiem charakteryzuj켧ym podej턢ie wielu wsp車czesnych ludzi do sfery transcendentnych przekona i warto턢i, zw쿪szcza w Europie i Ameryce P車nocnej[6]. Odr璨nienie to jest silnie akcentowane w ideologii New Age’u, a tak풽 w ideologii ekologicznej, feministycznej czy neopogaskiej. Jednak znaczna liczba osb, by mo풽 nawet wikszo뜻, uzna쿪by si za „duchowych” tak풽 w grupie ujmowanej w statystykach religijnych jako „niereligijni” b켨 „bezwyznaniowi”. Nie s to atei턢i, czyli osoby okre턫aj켧e si w wyra펝ej opozycji do wierze religijnych – ci ujmowani s w osobnej kategorii statystycznej. Mo퓆a wic zak쿪da, 풽 spora, mo풽 nawet wiksza cz沅 osb z grupy „niereligijni” – a jest to grupa liczebnie porwnywalna z najwikszymi religiami – akceptuje r璨ne transcendentne idea퀉 i warto턢i, ktre w쿪턢iwiej by쿽by okre턫i jako nie tyle religijne, ile w쿪턭ie duchowe.
Specyfika duchowo턢i ekologicznej
Kto mia do czynienia z osobami autentycznie reprezentuj켧ymi 턳odowisko tak zwanych ekologw, mg 쿪two zauwa퓓, 풽 nie s to materiali턢i. Ceni sobie dobrowolne ograniczanie si w konsumpcji i skromno뜻 w stylu 퓓cia.Zasadniczy sens 퓓cia upatruj w war춗o턢iach pozaekonomicznych, wyra풹j podziw dla r璨norodno턢i, pikna i wy퓋zej od ludzkiego rozumu m켨ro턢i przejawiaj켧ej si w naturze. S to wic ludzie duchowi, aczkolwiek czsto bardzo krytyczni wobec religijno턢i ko턢ielnej.

Duchowo뜻 ekologiczna  jest zjawiskiem m쿽dym, nieskodyfikowanym, nie dbaj켧ym, jak dot켨, o jednolito뜻 w postaci scalaj켧ej doktryny. W ka풼ej ze swych odmian duchowo뜻 ta wykazuje jednak wsplne cechy, do ktrych nale엽:
1. Poczucie 턻ito턢i 퓓cia we wszystkich jego formach, a tak풽 religiopodobna cze뜻 dla Ziemi i kosmosu. „Cze뜻 dla 퓓cia i rewerencja dla wszystkiego, co we wszech턻iecie istnieje, to pierwszy warunek duchowo턢i ekologicznej”. Wynika st켨 akcentowanie takich warto턢i, jak „rewerencja, odpowiedzialno뜻, wstrzemi瑗liwo뜻, r璨norodno뜻, sprawiedliwo뜻 dla wszystkich”[7].
2. Postrzeganie obecno턢i Boga bardziej w 턻iecie, nie ponad czy poza 턻iatem. Cech t mo퓆a nazwa sk쿽nno턢i panteizuj켧 duchowo턢i ekologicznej. Nie mwimy „panteistyczn”, gdy, (co wymaga쿽by osobnego obja턭ienia) panteizm jest stopniowalny i w swych 쿪godniejszych postaciach, na og車 w쿪턭ie w 턳odowiskach ekologicznych przyjmowanych, woli nazywa si „panenteizmem” (Bg nie jest wszystkim, lecz we wszystkim).
3. Wolny stosunek do wierze religijnych. Uwa풹 si, 풽 lepsza jest religia traktowana jako dobra poezja ni jako nieuzasadniona wiedza. Niektre z religijnych dogmatw krytykuje si, na przyk쿪d dogmat o grzechu pierworodnym i odkupieniu, inne traktuje si jako metafory zasadniczo jednej we wszystkich wielkich religiach m켨ro턢i. Z kolei tej m켨ro턢i nie uwa풹 si za wystarczaj켧 dla problemw dzisiejszego 턻iata. Prbuje si j rozwija, na przyk쿪d poprzez etyczne i duchowe podejmowanie wsp車czesnych problemw globalnych, takich jak degradacja, 턳odowiska, ubstwo i zad퀅풽nie wielu krajw, status kobiet itp.
4. Koncentracja na pozytywnej, twrczej energii nie za na grzechu, odkupieniu czy pokucie. Energi t pojmuje si b켨 jako ukryte w psychice ludzkiej mo퓄iwo턢i twrcze, b켨 jako 퓓ciodajn kosmiczn rzeczywisto뜻, znan w religiach Dalekiego Wschodu jako „prana” lub „ki”, ktr mo퓆a asymilowa poprzez praktyki duchowe.
5. Opozycja wobec materialistycznych aspektw wsp車czesnej zachodniej cywilizacji. Krytykuje si w niej konsumpcjonizm, eksploatacyjny stosunek do natury, nadmierne nierwno턢i spo쿮czne, dominacj m轅czyzn w 퓓ciu spo쿮cznym i w kulturze, technokratyzm, materializacj warto턢i, utrat g녠bszego sensu 퓓cia itp. Ta polemiczna strona duchowo턢i ekologicznej bardzo zbli풹 j do duchowo턢i tradycyjnych religii — chrze턢ijastwa, buddyzmu i innych, ktre w podobny sposb oceniaj wsp車czesn cywilizacj zachodni.
Metafora Ziemi – Gai
W duchowo턢i ekologicznej specjaln czci cieszy si Ziemia w aurze przywo쿪nego ze staro퓓tno턢i mitu bogini Gai. Mit ten jest wzmacniany wsp車czesn wiedz o wsp車zale퓆o턢iach systemw ziemskich, takich jak gleba, oceany, lasy, biosfera, atmosfera itp. Ze zwrotnych sprz轅e zachodz켧ych midzy tymi systemami zdaje si wynika, 풽 Ziemia jest jednym 퓓j켧ym, samoreguluj켧ym si organizmem, nie za lu펝ym agregatem r璨nych elementw. W 턬ielszym, wybiegaj켧ym poza ramy naukowe pogl켨zie uwa풹 si, 풽 organizm ten jest wyposa퓇ny m. in. w system immunologiczny, ktry, jak zawsze dot켨, tak i w przysz쿽턢i obroni go przed 턬iertelnymi chorobami, a konkretnie przed gatunkiem ludzkim, ktry j dzi tak bardzo niszczy.

W zamierzeniu twrcy teorii Gai, angielskiego chemika Jamesa Lovelocka, mia쿪 to by teoria naukowa. Wysz쿪 ona jednak poza ramy nauki i sta쿪 si pozaracjonalnym symbolem ruchu ekologicznego w ca퀉m 턻iecie. Jednym z jej sympatykw jest Vaclav Havel, ktry podczas ceremonii nadania mu Orderu Wolno턢i, 4 lipca 1994 roku, w Filadelfii, powiedzia:
Wed퀅g hipotezy Gaji jeste턬y cz켽tkami wikszej ca쿽턢i. Nasz los zale퓓 nie tylko od tego, co czynimy sami dla siebie, ale rwnie od tego, co czynimy dla Gaji jako ca쿽턢i. Je풽li staniemy si dla niej zagro풽niem, pozbdzie si nas dla zachowania wy퓋zej warto턢i, to jest samego 퓓cia. Hipoteza ta, podobnie jak zasada antropiczna (mwi켧a, 풽 nie jeste턬y anomali we wszech턻iecie, ale rezultatem ca쿮j jego struktury i ewolucji — K.W.) przypominaj nam, 풽 pozostajemy zakotwiczeni w Ziemi i we wszech턻iecie, 풽 nie jeste턬y tu sami, ani sami dla siebie, ale nale퓓my do wy퓋zych, tajemniczych bytw, przeciw ktrym nie nale퓓 blu펝i. Ta zapomniana 턻iadomo뜻 jest zakotwiczona we wszystkich religiach i kulturach[8].

Pozanaukow warto뜻 hipotezy Gai trafnie oddaj nastpuj켧e s쿽wa pewnej amerykaskiej autorki:
To, czy Gaja jest rzeczywistym, 퓓wym organizmem, czy urocz, niesprawdzaln wizj, pozostaje prawie bez znaczenia. W obu przypadkach mo풽 ona nam pomc uchroni nas przed nami samymi. Ze wzgldu na ten wk쿪d, nie ze wzgldu na ostateczn prawdziwo뜻 b켨 fa퀂zywo뜻 hipotezy Gaji, nauka winna przyzna Jimowi Lovelockowi poczesne miejsce w swej historii[9].
Przysz쿽뜻 nowej duchowo턢i
Wydaje si, 풽 na razie niezorganizowana zewntrznie nowa duchowo뜻 zapowiada si jako paradygmat duchowy szerszy i bardziej przysz쿽턢iowy ni tradycyjna duchowo뜻 religijna, zorganizowana spo쿮cznie, prawnie i zw쿪szcza doktrynalnie. Mo퓆a wskaza przynajmniej dwie racje, ktre pozwalaj tak s켨zi.

Pierwsz racj jest kontekst wsp車czesnych procesw globalizacji, to znaczy przyspieszonych przep퀉ww informacji, idei, ludzi, towarw, kapita퀅 itp. W tej sytuacji tradycyjne religie w ich warstwie mitologiczno – doktrynalnej relatywizuj si wzajemnie. Utrzymywanie, w쿪턢iwe ka풼ej z tych religii (cho w r璨nym stopniu), 풽 jest jedyn prawdziw, staje si anachroniczne. Na razie 쿪godzi si owo „roszczenie do wy낢czno턢i”, nie akcentuj켧 go i podejmuj켧 prby midzyreligijnego dialogu. Jednak, jak s퀅sznie zauwa풹 Gianni Vattimo, rzeczywista rezygnacja z tego przekonania mia쿪by dalekosi轅ne konsekwencje w postaci nowej, nieliteralnej interpretacji nawet najbardziej podstawowych dogmatw[10].

„Nowa duchowo뜻” nie maj켧 ustalonej dogmatyki, nie ma takiego problemu. Mo퓆a si jednak zastanawia, czy w przysz쿽턢i nie bdzie zmuszona do intelektualnego samookre턫enia si, czyli do stworzenia ram doktrynalnych, i wtedy stanie przed trudno턢i wyartyku쿽wania zasad „duchowo턢i globalnej”. To, w co si wierzy, co si w sprawach ostatecznych czuje, trzeba w kocu jasno, na ile to mo퓄iwe, nazwa i podda intersubiektywnej dyskusji. By쿪by to prba analogiczna do tej, ktr nie bez wielu trudno턢i realizuje znany szwajcarski teolog Hans Kng, od wielu lat staraj켧 si stworzy podstawowy kodeks „etyki globalnej”[11].

Drug racj, pozwalaj켧 nowej duchowo턢i wr璨y dobr przysz쿽뜻, jest jej wsp車brzmienie z bardzo wa퓆ymi wsp車czesnymi trendami w nauce i filozofii. Na przyk쿪d w paru minionych dziesicioleciach w턳d elity naukowej i filozoficznej rozpowszechni쿽 si nowe podej턢ie do problemu prawdy, wynikaj켧e jednocze턭ie z wielu 펢de. Hermeneutyka filozoficzna, pragmatyzm, postmodernizm, filozofia nauki czy socjologia wiedzy spowodowa퀉 za쿪manie si scjentystycznego modelu racjonalno턢i i epistemologii fundamentalistycznej[12]. W filozofii umocni쿽 si przekonanie, 풽 nie ma punktu archimedesowego, na ktrym mg쿫y si wspiera gmach ludzkiej wiedzy. Takiego punktu wzgldnie niedawno poszukiwa jeszcze Husserl, ale dzisiaj w filozofii przewa풹 „niefundacyjne” podej턢ie do problemu prawdy, to znaczy obywaj켧e si bez kamienia wgielnego, ktry by fundowa wiedz absolutnie prawdziw i pewn. Dzisiaj do뜻 powszechnie uwa풹 si, 풽 nigdzie nie ma prawd absolutnych, skoro nie ma ich nawet w matematyce, gdzie te istnieje rozwj przy zmieniaj켧ych si teoriach i paradygmatach[13].

Nie znaczy to, i si uwa풹, 풽 prawdy w ogle nie ma, 풽 twierdzenia naukowe, filozoficzne – a w swoisty sposb tak풽 artystyczne i religijne – mwi same o sobie nie stykaj켧 si w 풹den sposb z obiektywn rzeczywisto턢i. Znaczy to tylko, 풽 nigdy nie czyni tego w sposb czysty, bez domieszki subiektywno턢i – teorii, warto턢iowania, emocji, interpretacji. Midzy ca쿸owitym relatywizmem, utrzymuj켧ym, 풽 wiedza jest jakby ruchem wsobnym, traktuj켧 nie o rzeczywisto턢i, tylko o sobie samej, a fundamentalizmem poznawczym, wierz켧ym w umys jako zwierciad쿽 faktw, jest po턳ednia droga realizmu krytycznego, dla ktrego prawda jest osi켫alna, ale zawsze poprzez medium interpretacji i nigdy w sposb ostateczny.

Je턫i nie ma nie ma prawd absolutnych w naukach 턢is퀉ch, tym bardziej nie ma ich w naukach humanistycznych, bardziej „mikkich” je턫i idzie o 턢is쿽뜻 i pewno뜻 osi켫anej w nich wiedzy. A co mwi o metafizyce? Jej prawdy maj charakter bardziej metaforyczny ni naukowy. Zarazem jednak wsp車cze턭ie rehabilituje si prawd metaforyczn, ktra, jak w przypadku religijnego mitu, mo풽 w swej wieloznaczno턢i zawiera wiksze bogactwo sensu ni prawda dos쿽wna. Paul Ricoeur, ktry stara si to wykaza, by wierz켧ym i praktykuj켧ym chrze턢ijaninem – protestantem, ale w podej턢iu do 턻itych tekstw proponowa „drug naiwno뜻”, ktra przezwyci轅y쿪 naiwno뜻 dos쿽wno턢i przyswajaj켧 sobie my턫enie hermeneutyczne, my턫enie w ci켫쿮j, bo nieuchronnej interpretacji[14].

Postmoderni턢i 퓓czliwi religii, pragn켧y ponowoczesnej kontynuacji dziedzictwa chrze턢ijaskiego, tacy jak Gianni Vattimo, podkre턫aj, 풽 퓓jemy w czasach postmetafizycznych, w epoce interpretacji, w epoce „prawdy s쿪bej” i s쿪bego pojcia bytu – nie jako trwa퀉ch struktur, ale bardziej jako wydarzenia, nie jako czego obiektywnego, stabilnego i funduj켧ego, ale raczej czego, co trzeba dopiero ufundowa[15]. Sytuacja ta wymaga, zdaniem Vattimo, os쿪bienia ko턢ielnego dogmatyzmu, literalnej interpretacji Biblii, autorytaryzmu i nawracania, a stwarza szans dla takich poj唯 i postaw, jak dialog, konsens, perswazja, demokracja, ekumenizm, uduchowienie, a nade wszystko – mi쿽뜻[16].

Wydaje si, 풽 religie tradycyjne, zw쿪szcza biblijne (chrze턢ijastwo, islam i judaizm), gdy s bardziej zdogmatyzowane ni religie Dalekowschodnie, mog liczy na dobr przysz쿽뜻, ale pod tym podstawowym warunkiem, 풽 uznaj, i nie ma jednoznacznych prawd objawionych – te dane s tylko za po턳ednictwem interpretacji. Nie dyskredytuje to sensowno턢i instytucji takiej, jak Magisterium Nauczycielskie Ko턢io쿪, nie mo풽 ono jednak pretendowa do podawania ludziom do wierzenia prawd absolutnych i to w imi Boga. Doktryna religijna, ukszta퀃owana przez wieki, mo풽 spe쿻ia wa퓆, pomocn duchowo funkcj dla milionw wiernych, ktrych nie sta na samodzielne rozeznawanie si w dzisiejszym fermencie religijnym i 턻iatopogl켨owym. Tak풽 w dziedzinie wiary poszukuj켧ej rozumienia istnieje pewien naturalny podzia pracy, tak풽 tu s profesjonali턢i i zwykli konsumenci, ktrzy dyskusje wymagaj켧e du풽j wiedzy z konieczno턢i pozostawiaj tym pierwszym.

Doktryna religijna, jak ka풼a zreszt, powinna jednak by utrzymywana, jak to ci켫le akcentowa Karl Jaspers, im Schwebe, to znaczy w niedookre턫eniu, w interpretacji stosownej dla danego kontekstu historycznego i kulturowego. Trzeba wprawdzie rozumie stanowisko Ko턢io쿪 mwi켧e, 풽 „prby zrozumienia s쿽wa Bo풽go nie mog bez koca odsy쿪 nas od interpretacji do interpretacji, nie pozwalaj켧 nam dotrze do 풹dnego prawdziwego stwierdzenia”[17]. Zarazem jednak prawdziwo뜻 ko턢ielnych stwierdze nie musi by fundamentalistyczna, to znaczy literalna i t퀅mi켧a wolno뜻 bada teologicznych 턳odkami administracyjnymi, w imi prawdy widzianej tak jednoznacznie, 풽 dalszej dyskusji ju nie dopuszcza. Lepsza jest religia traktowana jako dobra poezja ni jako nie spe쿻iaj켧a swych warunkw wiedza.
 

Konrad Waloszczyk


[1]Zob. np. M. Kudelska (red), Cz쿽wiek wobec 턻iata na prze쿽mie wiekw. Nowe i dawne wzorce duchowo턢i, wyd. Collegium Columbinum, Krakw 2001.
[2]Pontifical Council for Culture and Interreligious Dialoque, Jesus Christ the Bearer of the Water of Life. Christian Reflection on the “New Age”. 3 Febr. 2003.
[3] B. Szymaska, „Duchowo뜻 pogranicza” w: M. Kudelska (red.), Cz쿽wiek wobec 턻iata na prze쿽mie wiekw, dz. cyt. s. 95.
[4] M. Fox, wywiad udzielony w sierpniu 1993 roku, www.levity.com/mavericks/fox-int.
[5]P. Coelho, wywiad z czerwca 2004 r., www.beliefnet.com
[6] P. L. Berger, Questions of Faith, Blackwell Publishing, Malden (U.S.A.), 2004, s. 122.
[7] H. Skolimowski, 쫤ite siedlisko cz쿽wieka. O magii i piknie 퓓cia, prze. R. Palusiski, wyd. Centrum Uniwersalizmu przy Uniw. Warszawskim, Warszawa 1999, s. 17 i 75.
[8]Vital Speeches of the Day, n. 20 (Aug. 1, 1994), s. 615.
[9] P.J. Boston, Gaja: A New Look at Global Ecology and Evolution, w: S.F. Singer (ed.), Global Climate Change. Human and Natural Influences. Paragon House, New York 1989, s.385—400, tu s. 398. — Zob. tak풽 M. Ryszkiewicz, Matka Ziemia w przyjaznym kosmosie. Gaja i zasada antropiczna w dziejach my턫i przyrodniczej. PWN, Warszawa 1994.
[10] “The price paid for all this is a weakening of all claims to the literal validity of biblical texts and to the peremptoriness of the churches’ dogmatic teaching”. G. Vattimo, After Christianity,trnas. By L. D’Isanto, Columbia univ. Press, New York 2002, s. 49.
[11] H. Kng, Projekt Welethos,Piper Verlag, Mnchen 1992; H. Kng (ed.), Dokumentation zum Weltethos, Piper Verlag, Mnchen 2002.
[12] J. Ni퓆ik, Arbitralno뜻 filozofii, wyd. IFiS PAN, Warszawa 1999, s. 42.
[13] Zob. S. Krajewski, Twierdzenie Gdla i jego interpretacje filozoficzne. Od mechanicyzmu do postmodernizmu, wyd. IFiS PAN, Warszawa 2003. („Nawet matematyka mo풽 nie bez racji by lokowana w szeroko pojetej sferze wykazuj켧ej w쿪턢iwo턢i, ktre opisuje postmodernizm” – s. 315).
[14] „Interpretacja, powiedzmy, jest prac my턫i, ktra polega na odszyfrowaniu sensu ukrytego w sensie widocznym, na rozwiniciu poziomw znaczeniowych, zawartych w znaczeniu dos쿽wnym”. P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, prze. E. Biekowska i in., wyd. Altana i I. W. PAX, Warszawa 2003 (or. 1971), s. 204).
[15] G. Vattimo, After Christianity, dz. cyt. rozdz. i passim.
[16] R. Rorty , G. Vattimo , The Future of Religion, ed. by S. Zabala, Columbia Univ. Press, New York 2005.
[17]Jan Pawe II, Fides et ratio, 1998, n. 84.

퓊d쿽:http://www.bialegawrony.org/page.php?cms=45

Data utworzenia: 20/03/2012 @ 19:53
Ostatnie zmiany: 09/09/2012 @ 01:47
Kategoria : ==>> WPROWADZENIE
Strona czytana 2002 razy


Wersja do druku Wersja do druku

 

Komentarze

Nikt jeszcze nie komentowa tego artyku퀅.
B켨 pierwszy!

 

Reklama

 
Trzecie Oczko
monastery-picture06.jpgbud101.jpg0-Jvari Monasteri-Georgia.jpgdracula_mnsnagov.jpgCamedolite-Monastery.jpgthiksey-gompa-in-ladakh.jpg0-bhutan.jpgmonastery-picture03.jpgneamt-monastery-moldova.jpgjasna-gora.jpgmeteora_monastery.jpgdiveevo.jpgmonastery-picture02.jpggreek.jpgmonastery-picture05.jpgjericho-st-georges-monastery.jpgpoblet.jpgmonastery-picture07.jpgmonastery-mont-saint-michel.jpgmonastery-picture08.jpgmonastery-picture04.jpgManastirea_Sinaia.jpgIonaAbbey.jpgmonastery-picture01.jpgjvari.jpgSofia.jpg
Reklamwka
Rel-Club
Sonda
Czy jest Bg?
 
Tak
Nie
Nie wiem
Jest kilku
Ja jestem Bogiem
Ta sonda jest bez sensu:)
Prosze zmieni sond!
Wyniki
Szukaj



Artyku퀉

Zamknij - Japonia

Zamknij BAHAIZM

Zamknij BUDDYZM - Lamaizm

Zamknij BUDDYZM - Polska

Zamknij BUDDYZM - Zen

Zamknij JUDAIZM - Mistyka

Zamknij NOWE RELIGIE

Zamknij NOWE RELIGIE - Artyku퀉 Przekrojowe

Zamknij NOWE RELIGIE - Wprowadzenie

Zamknij POLSKA POGASKA

Zamknij RELIGIE WYMAR쥶 - Archeologia

Zamknij RELIGIE WYMAR쥶 - Ba퀃owie

Zamknij RELIGIE WYMAR쥶 - Manicheizm

Zamknij RELIGIE 칈WE - Konfucjanizm

Zamknij RELIGIE 칈WE - Satanizm

Zamknij RELIGIE 칈WE - Sintoizm

Zamknij RELIGIE 칈WE - Taoizm

Zamknij RELIGIE 칈WE - Zaratustrianizm

-

Zamknij EUROPA I AZJA _ _ JAZYDYZM* <<==

Nasi Wierni

 2313082 odwiedzaj켧y

 22 odwiedzaj켧ych online