Religioznawstwo
Zagadnienia Religijne
Europa Pogańska
Azja
Hinduizm i odłamy
Judaizm i odłamy
Chrześcijaństwo i odłamy
Islam i odłamy
Ameryka
Australia i Oceania

Religie a sztuka - Symbolika kolorów

Symbolika kolorów

BARWA (Kolor, Maść)

Różne barwy miały i mają w rozmaitych kulturach odmienne, niekiedy przeciwne znaczenia symboliczne, poczynając od barw fresków na ścianach jaskiń paleolitycznych, od kolorowych pigmentów wcieranych w skórę ciała przez prymitywne plemiona aż do barw heraldycznych i ubiorów sakralnych oraz do kolorów znaków drogowych. Np. kolor biały może oznaczać radość i wesołość lub śmierć i smutek. Czerwień może być barwą kapłańską, liturgiczną, reprezentującą życie i śmierć.

W chrześcijaństwie symbolika barw wiąże się z Rokiem Kościelnym, w buddyzmie z obrazem świata, u przedkolumbijskich Majów ze stronami świata: wschód — czerwień, zachód — czerń, północ — biel, południe — żółcień. Również symbolika metali i drogich kamieni wiąże się z ich barwą. Barwy symbolizować mogą nadzieję, otuchę, optymizm, entuzjazm, objawienie; bladość i rumieniec; upór i poddanie się; prawdę i fałsz; honor, godność, emblemat, godło; bezstronność, zmienność, niepewność.

Barwy proste, których rozróżnia się tradycyjnie siedem, a niekiedy sześć lub pięć, symbolizują prostotę, uczucia podstawowe, wrażliwość dziecka. Przeciętny człowiek współczesny operuje schematem kolorów opartym na barwach tęczy, jednak dla malarzy i chemików barwy proste to: żółta, czerwona i niebieska, a dla fizyków: czerwona, zielona i fioletowobłękitna. Mieszanina barw, różnobarwność, oznaczać może wyższy stopień kultury, komplikację, złożoność albo pstrą błazeńskość, cyrkowość, jarmarczność, widowisko commedia dell’arte, Pierrota itd.

Symbolika barw w starożytnej sztuce egipskiej:

czarna — nieśmiertelność duszy i przetrwanie ciała;
zielona — zdrowie, młodość, roślinność;
błękit — powietrze;
żółta — złoto, ciało bogów;
biała — pomyślność, wesele;
czerwona — gwałtowność, zło, zły omen.

W starożytnej Babilonii siedem barw stało się, prawdopodobnie po raz pierwszy, emblematami siedmiu „planet” (ciał niebieskich oznaczonych imionami bogów; ciała te poruszają się na tle gwiazd stałych):

Szamasz (Słońce) — złota (żółta),
Sin (Księżyc) — srebrna (biała),
Nebo (Merkury) — błękitna (zielona),
Isztar (Wenus) — żółta, (turkusowa, modra),
Nergal (Mars) — czerwona,
Marduk (Jowisz) — pomarańczowa (purpurowa, modra),
Ninip (Saturn) — czarna.

Każde piętro świątyń babilońskich (zikkuratów) reprezentowało inną „planetę” i kryte było odpowiednim dla niej kolorem.

Zgodnie z poleceniami Jahwe na opony i przykrycia świętego przybytku i szaty kapłańskie używano złota, białego bisioru, błękitu, purpury, karmazynu i skór farbowanych na czerwono i fioletowo (Ex. 36, 8; 36, 19; 39, 1-5). Według Józefa Flawiusza barwy te reprezentowały: biały bisior — ziemię (na której uprawiano len), purpura — morze (z gruczołów morskich mięczaków-brzuchonogów otrzymywano słynną purpurę tyryjską), błękit — powietrze, karmazyn — ogień.

Barwy dwunastu plemion izraelskich:

Aszer, Zebulon — purpura,
Beniamin, Dan, Efraim — zieleń,
Gad — biel,
Issachar, Naftali — błękit,
Juda — szkarłat,
Manasse — barwa cielista,
Reuben — czerwień,
Symeon — żółcień.

W starożytnej Grecji i Rzymie trzy barwy miały szczególnie ważne znaczenie sakralne — biała, czarna i czerwona (wraz z purpurą, szkarłatem, a nawet fioletem). Biały był kolorem świątecznym, radosnym, związanym z dobrą wróżbą, z ofiarami (białej barwy) składanymi bogom olimpijskim; był to kolor odzieży na radosne okazje; maść koni używanych w czasie wielkich świąt i obchodów albo zaprzęganych do rydwanu rzymskiego triumfatora. Czarna barwa, przeciwnie, wiązała się z bogami chtonicznymi i żałobą, ze zmarłymi (strój erynii), choć np. w Argos barwą żałoby była biel. Czerwień kojarzyła się z krwią, śmiercią, światem pozagrobowym, ale też, jako że krew jest źródłem życia, ze zdrowiem (rumieńcem na twarzy), z płodnością, z opieką, kanikułą. W teatrze gr. purpura przetykana złotem oznaczała króla, czerwień — bohatera, czerń lub brąz — ubóstwo; w teatrze rzymskim matowa, „przełamana” czerwień — ubóstwo, szkarłat — wojsko, żółcień — prostytucję, barwy pstre — rajfurów i stręczycielki, biała — starość lub młodość.

Wczesne chrześcijaństwo dodało do tego systemu symboli nowe wykładnie:

biel — czystość, dziewiczość, anielskość;
purpura — męczeństwo (krew i ogień);
karmazyn — miłość;
błękit — sklepienie niebieskie.

Maści koni czterech jeźdźców Apokalipsy (Apok. 6, 1-8), biała, czerwona, wrona i płowa, reprezentują nieszczęścia wojny: Zabór, Mord, Głód i Śmierć. Późniejsze chrześcijaństwo łączyło również kolor biały z Ojcem, błękit z Synem, a czerwień z Duchem Św.; zieleń wyrażała nadzieję, biel — wiarę i czystość, czerń — skruchę i pokutę, czerwień — miłość i miłosierdzie.

Kanon barw Kościoła katolickiego zarysował dopiero traktat De sacro altaris mysterio I, 65 (l198) Lotaria hrabiego Segni, późniejszego Innocentego III; kanon ten, który zresztą ulegał przemianom, oparty na średniowiecznej symbolice mistycznej, wiązał wrażenia wywołane przez barwy z treścią i nastrojem świąt i Roku Kościelnego. Są to kolory: biały, czerwony, zielony i czarny, a później doszedł jeszcze fiolet; biały reprezentował czystość, czerwony — krew i płomienie, czarny — żałobę, post, pokutę, mszę za zmarłych, fioletu używano jako złagodzenia czerni, zieleń — kolor kompromisowy. Późniejsze średniowiecze używało też innych barw: niebieskiej (w pewne święta Najświętszej Marii Panny) i różowej (jako złagodzenia fioletu); w 1868 zezwolono na złote ornaty zamiast białych, czerwonych i zielonych. W XX w. porzucono symbolikę średniowieczną. i dopuszczono do większej swobody.

Barwy w sztuce europejskiej
(A — barwy czyste, pomyślne, B — nieczyste, niepomyślne):
czarna — A nieugięte postanowienie, B śmierć, rozpacz, zło, noc, grzech; niebieska — A stałość, bóstwo, niebo, prawda, sprawiedliwość, B zniechęcenie, zwątpienie; zielona — A życie, powodzenie, roślinność, płodność, nieśmiertelność, nadzieja, B zazdrość, zawiść; pomarańczowa (a. złota) — A małżeństwo, gościnność, życzliwość, ogień, Duch Św., wiedza doczesna, B diabeł, zło, niechęć; purpurowa — A królewskość, lojalność, miłość prawdy, męczeństwo, B żałoba, żal; czerwona — A patriotyzm, odwaga, krew, miłość, B wojna, pasja; srebrna (biała) — dzień, czystość, niewinność, doskonałość, B noc, księżyc, białość, duch, obłuda; żółta (złota) — A słońce, bóstwo, najwyższe wartości, wiedza; brązowa — B zima, pokuta, bezpłodność, wyrzeczenie się; szary — B zima, śmierć, pokuta, rezygnacja, bezpłodność, rozpacz.

Zimne i ciepłe barwy w plastyce.
Zimne, o najmniejszej długości fal: fioletowa, indygo, błękitna, niebieska, przez rozszerzenie — czarna, to barwy bierne, pomagają w koncentracji, powściągają pasje, uspokajają, zwalniają tętno, działają nasennie i znieczulająco. Ciepłe, o największej długości fal: czerwona, pomarańczowa, żółta, przez rozszerzenie — biała, to barwy aktywne, podniecające, poprawiające samopoczucie, przyśpieszają tętno. Bywają jednak także ciepłe błękity i chłodne czerwienie. Zieleń jest kolorem przejściowym, relaksującym. Nazwy są aluzją do kolorów wody (zimne) i ognia (ciepłe).

Czarny i biały kolor, tj. brak barw i suma wszystkich barw, symbol przeciwieństwa, dualizmu bytu, złego i dobrego charakteru, Ziemi i Słońca, czarnego kruka i białej gołębicy Noego (Gen. 8, 7-8), związany z liczbą dwa, z Bliźniętami, z walką między czarnym i białym rycerzem, z kolejnym następstwem zjawisk w przyrodzie, z początkiem (podziemnym stadium kiełkowania w ciemnościach, zimowym zejściem Kory do Hadesu) i końcem (dojrzewaniem w blasku dnia), z czasem i ponadczasowością (wiecznością). Czarność jest emblematem Nocy (wiążącej się z niebieskością morza), a biel — Słońca, zwłaszcza wschodzącego (wiążącego się z barwą żółtą); w pozytywnym, duchowym aspekcie wyraża ona intuicję i transcendencję (dlatego święte rumaki starożytnych kultów były zwykle białe); w tradycyjnej kosmologii chińskiej czerń i biel to współdziałające ze sobą przeciwieństwa jin i jang: zasada żeńska, negatywna, i męska, pozytywna. Ubiór o tych dwóch barwach, para zwierząt oparta o siebie grzbietami lub zwrócona do siebie wzajem albo dwaj rycerze, tancerze, dwa rumaki, czarny i biały, wyrażają przeciwstawienie dwóch sił: nocnej, ujemnej, regresywnej z dzienną, dodatnią, rozwojową.

U średniowiecznych muzułmanów wschodnich kolorem żałoby był czarny, u zachodnich (Maurów w Hiszpanii) — biały. „W czynieniu sprawiedliwości potrzeba, iżby białe białym zwano, a czarne czarnym” (Dzieje w Koronie Polskiej Łukasza Górnickiego). Przysłowia: Białe przy czarnym znaczniejsze. Ani czarno, ani biało — ani tak, ani owak. Czarne (czarno) na białym — na piśmie, dowód oczywisty. Widzieć, co czarne, a co białe — odróżniać fałsz od prawdy, zło od dobra. „Oni robią z czarnego białe” (łac. „Nigrum in candida vertunt”; Satyry 3, 30 Juvenala). Biali i Czarni (wł. Bianchi, Neri) dwie frakcje stronnictwa gwelfów utworzone we Florencji po wygnaniu gibelinów w XIII w.

Biały i czerwony, zestawienie o charakterze żeńskim: w starożytności boginią Górnego Egiptu była biała Nechebet o głowie sępa, wyrazicielka Wielkiej Matki, skrzydlata strażniczka faraonów, a boginią Dolnego Egiptu — czerwona Pani Nieba, kobra, Udjat (Edjo, Buto), Królowa Bogów. W alchemii zderzenie przeciwieństw, koniunkcja Słońca i Księżyca, biała i czerwona róża, przedstawiające związek wody i ognia.

Orzeł dwugłowy, jako symbol człowieka o dwóch głowach, przedstawiany był zwykle w kolorach białym i czerwonym, co miało być sublimacją przeciwieństwa bieli i czerni; mistycznym wyobrażeniem bieli i czerwieni były: biała lilia i czerwona róża. „Miły mój jest biały i rumiany” mówi Oblubienica w Pieśni pochwalnej (Pieśń nad pieśniami 5, 10). Barwy narodowe polskie nawiązują do barw (tynktur) godła (biały orzeł na czerwonym polu) wg zasad heraldyki. W czasie powstania listopadowego, 7 II 1831, Sejm uchwalił ustawę o barwach narodowych biało-czerwonych, które w 1919, po odzyskaniu niepodległości, stały się oficjalnymi barwami państwowymi Polski. „»Miej czyste myśli!« biały kolor znaczy, »Nieś krew za wolność!« — czerwony tłumaczy” (Jeszcze pieśń 3-4 Antoniego Goreckiego). Czerwoni i Biali — obozy polityczne działające w Królestwie Polskim w 1861–63, przygotowujące powstanie styczniowe: demokraci, zwolennicy bezpośredniej akcji zbrojnej, i stronnictwo zachowawcze.

Czerwony, biały i zielony wyobrażają miłość, życie i śmierć, np. kwiaty mające te trzy barwy; w chrześcijaństwie: miłosierdzie, wiara i nadzieja; w mistycznej procesji Czyśćca (29, 121-8) w Boskiej Komedii Dantego: „wiodły skoczne tany trzy Młódki: jednej barwa purpurowa (...); drugiej tancerki cielesna osnowa jakby szmaragdu urobiona wzorem; trzeciej tak biała jak śnieżna ponowa” (tł. E. Porębowicza).

Czarny, biały i czerwony — wstępująca sekwencja barw. W religiach ludów prymitywnych biel oznacza często światłość, pokój i życie (także sok roślinny i spermę), czerń — niebezpieczeństwo i nieszczęście, a czerwień — krew i witalność; zasadą tej symboliki jest zespolenie w dostępnym zmysłom kształcie doświadczeń materialnego świata przyrody z zewnętrznym moralnym i wyobrażeniowym doświadczeniem człowieka. Mityczne ptaki w legendach: czerwone reprezentują natchnienie, białe — miłość seksualną, czarne — sprawy nadprzyrodzone. Czarny (niewidzialny) Księżyc znaczył wróżbę śmierci, biały (na nowiu) — narodziny i wzrastanie, czerwony (pełnia) — miłość i walkę.
 
W alchemii trzy główne fazy Wielkiego Dzieła symbolizującego rozwój duchowy to: materia prima (kolor czarny) — stan fermentacji, gnicia, okultacji (zasłonięcie mniejszej gwiazdy podwójnej przez większą), skrucha, samotność pustelni, skryte odrodzenie, zmartwienie; rtęć (kolor biały) — oświecenie, niewinność, szczerość, wznoszenie się, objawienie, łaska, zadowolenie; siarka (czerwień) — krew, cierpienie, rany, namiętność, miłość, sublimacja, uniesienie prowadzące do otrzymania kamienia filozoficznego (złoto — chwała). Skala przeciwna (schodząca): żółtość (zaprzeczenie złota), błękit (nieba), zieleń (przyrody), czarność (upadek).

W symbolice wolnomularskiej barwa biała oznacza mądrość, łaskę, zwycięstwo; czarna — królestwo; niebieska — nieboskłon, świątynię, koronę, piękno, fundament; czerwona — chwałę, inteligencję i surowość.

Barwy heraldyczne — tynktury używane w herbach, przeniesione (w okresie ich powstawania w XII w.) z chorągwi. Były 4 tynktury podstawowe: czerwona, błękitna, zielona i czarna; dodatkowo żółta i biała, reprezentujące złoto i srebro. Od XVII w. oznaczano barwy również przez szrafowanie (zakreślanie pola równoległymi albo krzyżującymi się liniami).

* * * *

Fragment książki: Władysław Kopaliński - Słownik symboli

Data utworzenia: 15/06/2012 @ 03:04
Ostatnie zmiany: 20/05/2013 @ 04:09
Kategoria : Religie a sztuka
Strona czytana 15305 razy


Wersja do druku Wersja do druku

 

Komentarze

Nikt jeszcze nie komentował tego artykułu.
Bądź pierwszy!

 
Trzecie Oczko
zrozumiec_araba.jpgbibliografia_cz1/starozytna-palestyna.gifbibliografia_cz2/krawiec-seksualnosc.jpgbibliografia_cz2/margul-jak-umier.jpgbibliografia_cz1/po-arch_chrzescijanskiej.jpgrouss-bog-zla.jpgbibliografia_cz1/graves-mity-heb.jpgbibliografia_cz3/peck-w-poszukiwaniu.jpgreligie-uniwersalistyczne.jpgbibliografia_cz1/mejor-buddyzm.jpgbibliografia_cz2/malinowski-mit.jpgbibliografia_cz2/mitologia-sta-grecji.jpgbibliografia_cz3/Hetyci-klingel.pngbibliografia_cz1/kow-w-ch.JPGbibliografia_cz3/religie-sw-ency.jpgbibliografia_cz1/his-filo-tat.pngbibliografia_cz2/tyloch-rekopisy.jpgbibliografia_cz2/levi-strauss-totemizm.jpgbibliografia_cz1/socjo-reli.jpgbibliografia_cz2/mitologia-indyjska.jpgbibliografia_cz2/sztuka-starozytnego-wschodu-2.gifbibliografia_cz2/kosidowski-rumaki.jpgbibliografia_cz1/historia-seksu.jpghistoria-koloru.jpgbibliografia_cz1/484.jpgbibliografia_cz1/30-wyznan.jpgmoralnosc-mozgu.jpgbibliografia_cz3/religie-w-a-poludniowej.PNGbibliografia_cz2/epos-Chassang.jpgbibliografia_cz1/z-ch-an.JPGbibliografia_cz1/religie-chin.jpg3-Rosja.jpgbibliografia_cz2/mitologia-cz-afryki.jpgpaleografia-lacinska-1951.jpegbibliografia_cz2/1001-o-bogu.jpgbibliografia_cz3/jezus-i-samarytanka.jpgbibliografia_cz1/szczepanowicz-ziemia-swieta.jpgbibliografia_cz3/buddyzm-b-p-l-a.jpgDrozdowicz-G-nurty-now-f-franc.jpgbibliografia_cz3/kanert-buddyzm.jpgbibliografia_cz2/sztuka-starozytnego-wschodu-1.gifbibliografia_cz2/Historia-piekna-eco.jpgbibliografia_cz1/historia-biblii.jpgbibliografia_cz2/mitologia-mezopotamii.jpgre-afryki.jpgateizm=nowicki.jpgbibliografia_cz1/dz-ze-za.jpgbibliografia_cz2/Szamanizm-Andrzej-Szyjewski.jpgbibliografia_cz2/Ksiega-Rodz-interlinearna.jpgbibliografia_cz1/gardner-potomkowie.jpgbibliografia_cz1/swiderkowna-rozmowy-o-bib-nt.jpgbibliografia_cz1/atlas-miejsc-biblijnych.jpgbibliografia_cz1/wip-kos.JPGbibliografia_cz2/Nowodworski-Encyklopedia_koscielna.jpegHistoria medycyny-1988.jpgswiat-fenicjan.jpgbhagawad-piesn-pana.pngbibliografia_cz3/houria-historia-ar.jpgbibliografia_cz3/haasler-tajne-sprawy-papiezy.jpgbibliografia_cz3/his-niem.jpggnoza-q.jpgbibliografia_cz2/POA2.bmpbibliografia_cz1/pluzanski-7sensacji-w-n.jpgbibliografia_cz2/sandauer.jpgbibliografia_cz1/homerski-wstep-ogolny-do-pisma-swietego.jpgbibliografia_cz3/rod-argeadow.jpgstarzy-nowi-bo-japonii.jpgbibliografia_cz1/N-dziedzictwo-goliata.jpgbibliografia_cz1/mus-ant.JPGbibliografia_cz3/Petoia-wampiry.jpegbibliografia_cz3/swiat-symb-chrzesc.jpgNorbu - Krysztal.jpgbibliografia_cz3/schylek-sr-eu.jpgRamadan-Sladami-Proroka.jpgbibliografia_cz3/dionizos-kere.jpgbibliografia_cz3/hubert-mauss.jpgbibliografia_cz1/w-kregu-swiatowida.jpgbibliografia_cz2/encyklopedia-kat-1.jpgbibliografia_cz2/bloch-etruskowie.jpgbibliografia_cz1/starozytnosc-bajeczna.jpghistoria-duchowosci-chrzes.jpgatlantyda-zajdler.jpgbibliografia_cz2/Nowy-Testament-H.jpgNiwinski-bostwa-kulty.jpgbibliografia_cz1/levy-Bruhl-czynnosci-umyslowe.jpgmajowie-gall.jpgdanecki.jpgbibliografia_cz3/voodoo.jpgbibliografia_cz1/har-klu.JPGbibliografia_cz2/1001-rzeczy-o-biblii.jpgbibliografia_cz2/pokarm-bogow.jpegbibliografia_cz2/Magia-w-Sredniowieczu_Richard-Kieckhefer.jpgbibliografia_cz3/mitologia-cel.jpglocke.jpgbibliografia_cz2/ksiega-tura.jpgmahometanizm=g.jpgbibliografia_cz2/mitologia-arabow.jpgbibliografia_cz3/tragedia-narodu.jpgpettazzoni.jpgLITERA-NA-SW-12-1987.jpgbibliografia_cz3/ksiega-rzeczy-dziwnych-1.jpgbibliografia_cz3/budda.jpgbibliografia_cz1/d-r-ko-pi.JPGbibliografia_cz3/ile-lat-ma-wsz.jpgbibliografia_cz1/tro-pie.JPGbibliografia_cz2/michalowski-n-t-piramidy.jpgi-znowu-zapial-kur.jpgbibliografia_cz3/kramer-smierc.jpgmeksykanskie-abc.jpgbibliografia_cz3/legowicz-zarys.jpgbibliografia_cz1/cha-kos.JPGreligie-w-p.jpgbibliografia_cz3/stomma-slonce.jpgSilnicki-Sobory powszechne a Polska.jpgbibliografia_cz2/okultyzm-magia-wrozby.jpgbibliografia_cz2/tradycje-tolerancji.jpgbibliografia_cz1/dialog-kultur-cywi-i-rel.jpgbibliografia_cz2/mitologia-sta-egiptu.jpgbibliografia_cz2/polska-piastow.jpgbibliografia_cz2/fedon2x.jpgbibliografia_cz3/historia-chin.jpgbibliografia_cz2/obrzedy-rytualy.jpgbibliografia_cz1/Ludzie-bogowie-i-przybysze-z-kosmosu-Stoczkowski.jpgbibliografia_cz1/tho-bib.JPGgrecja_niepodlegla.jpgbibliografia_cz2/Sredniowieczne-herezje-Malcolm-Lambert.jpgbibliografia_cz1/po-sztuki_chrzescijanskiej.jpgbibliografia_cz1/Monologion Proslogion.jpgbibliografia_cz2/boas-umysl-cz-pierwotnego.jpgbibliografia_cz2/historia-polski-sz.jpgbibliografia_cz1/swiety-baldachim.JPGbibliografia_cz1/kosidowski-opowiesci-bib.jpgbibliografia_cz2/mitologia-lu-syberii.jpgbibliografia_cz3/dennett-odczarowanie.jpgbiblia=aramejska.jpegbibliografia_cz2/popko-huryci.jpgbibliografia_cz2/mitologia-slowian-gi.jpgbibliografia_cz3/religia-en.jpgbibliografia_cz3/kataryzm.jpgbibliografia_cz3/wilson-o-naturze.jpgbibliografia_cz1/eliade-sacrum-mit-historia.jpgbibliografia_cz3/religie-s-b-wschodu.jpgaztekowie-narod-wybrany-p-s.jpegswietowanie-doroczne-pl.jpgbibliografia_cz3/tajne-stowarzyszenia.jpgbibliografia_cz1/al-ar-pal.JPGbibliografia_cz1/gni-pie.JPGbibliografia_cz1/euz-his.JPGbibliografia_cz2/freud-czlowiek.jpgbibliografia_cz3/azja-i-afryka.jpgbibliografia_cz2/zarys-dziejow.jpgbibliografia_cz3/Norbu - Krysztal.jpgbibliografia_cz2/krawczuk-s-do-starozytnosci.jpgbibliografia_cz2/borkowski-socjologia.pngbibliografia_cz3/Angelo Scarabel.jpgbibliografia_cz2/wojcik-historia-p-XVII.jpghughes-rzym.jpgbibliografia_cz1/komentarz-his-kul-do-biblii-h.jpgbibliografia_cz2/tajemnice-biblii.jpgbibliografia_cz2/bog-einsteina.jpgbibliografia_cz3/joga-swie.jpgzycie-se-ksiezy.pngbibliografia_cz3/50-najwiekszych-k.jpghis-iranu.jpgbibliografia_cz2/stu-mat-2005.jpgbibliografia_cz1/d-r-zycie.JPGdzieje-dawnych_turkow.jpgbibliografia_cz3/renan.jpgbibliografia_cz1/zycie-co-g-merowingow.jpgbibliografia_cz1/miedzy-s-a-n-testament.jpgbibliografia_cz1/dramat-i-kult.jpgbibliografia_cz1/poniatowski-wstep.jpgbibliografia_cz2/donini.jpgbibliografia_cz3/zloty-przewodnik-p-r-halu.jpgbibliografia_cz2/kuncewicz-piotr-antyk.jpgjudaizm-solomon.jpgbibliografia_cz3/bez-ograniczen.pngbibliografia_cz2/homo-ludens-h.jpgbibliografia_cz3/rel-sw-rzymskiego.jpgbibliografia_cz1/archeologia_biblijna.jpgbibliografia_cz2/5-wielkich-religii-swiata.jpgbibliografia_cz2/mitologia-korei2.jpgbibliografia_cz1/wilson.jpgbibliografia_cz1/keller-katolicyzm.jpgbibliografia_cz3/boilton.JPGbibliografia_cz1/tajemnice-krety.jpgrzecz-z-od.gifbibliografia_cz1/girard-sacrum-i-p.jpgbibliografia_cz1/hellenizm-a-j.jpgbibliografia_cz1/f-mity-grekow-i-rzymian.jpgbibliografia_cz3/chrzescijanstwo-przyszlosci.jpgbibliografia_cz1/kud-hinduizm.jpgbibliografia_cz3/mity-green.jpgbibliografia_cz2/Wandalowie-i-ich-afrykanskie-panstwo-Strzelczyk.jpgbibliografia_cz3/judaizm-u-poczatkow.jpgbibliografia_cz3/kierul-newton.jpgteodoret.jpgholownia-kos-d-s-z.jpgbibliografia_cz3/teksty-piramid.jpgbibliografia_cz1/sim-cyw.JPGstarozytny-egipt=w.jpgseptymiusz-sewer-k.jpgbibliografia_cz1/liverani-nie-tylko-b.pngbibliografia_cz3/historia-grzechu.jpgbibliografia_cz2/sladami-etruskow.jpgbibliografia_cz3/jezus-i-biel.jpgbibliografia_cz1/b-religia-staro-egiptu.jpgsztuka-indonezji.jpgbibliografia_cz3/tokarczyk-4-j-a.jpgbibliografia_cz3/FitzGerald - Chiny.jpgbibliografia_cz1/skrok-na-tropach.jpgaztekowie.gifbibliografia_cz3/messadie-diabel.jpgazja-pacyfik13.jpgskrzypekoswiecenie-fr.jpgbibliografia_cz2/gilgamesz.jpghistoria-holandii-b.jpgbibliografia_cz3/Minois-kosciol-i-n.jpgbibliografia_cz3/grant-dz-izraela.jpgbibliografia_cz2/w-kregu-religii.jpgbibliografia_cz2/dumezil.jpgbibliografia_cz2/his-s.bmpbibliografia_cz2/papiestwo.jpgbibliografia_cz2/klatwa-eng.jpgbibliografia_cz2/Piecioksiag-v.jpgbibliografia_cz3/sladami-amuletu.jpgbibliografia_cz1/historia-cudow.jpgbibliografia_cz2/Mot-na-czarownice.jpgbibliografia_cz1/ksiega-ukryta-wb.jpg
Rel-Club
Sonda
Czy jest Bóg?
 
Tak
Nie
Nie wiem
Jest kilku
Ja jestem Bogiem
Ta sonda jest bez sensu:)
Prosze zmienić sondę!
Wyniki
Szukaj



Artykuły

Zamknij - Japonia

Zamknij BUDDYZM - Lamaizm

Zamknij BUDDYZM - Polska

Zamknij BUDDYZM - Zen

Zamknij JUDAIZM - Mistyka

Zamknij NOWE RELIGIE

Zamknij NOWE RELIGIE - Artykuły Przekrojowe

Zamknij NOWE RELIGIE - Wprowadzenie

Zamknij POLSKA POGAŃSKA

Zamknij RELIGIE WYMARŁE - Archeologia

Zamknij RELIGIE WYMARŁE - Bałtowie

Zamknij RELIGIE WYMARŁE - Manicheizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Konfucjanizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Satanizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Sintoizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Taoizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Zaratustrianizm

-

Zamknij EUROPA I AZJA _ _ JAZYDYZM* <<==

Nasi Wierni

 3457765 odwiedzający

 37 odwiedzających online