Religioznawstwo
Zagadnienia Religijne
Europa Pogańska
Azja
Hinduizm i odłamy
Judaizm i odłamy
Chrześcijaństwo i odłamy
Islam i odłamy
Afryka
Ameryka
Australia i Oceania

=>> ART. PRZEKROJOWE - Boże Ciało - adoracja, spektakl, wierzenia

Boże Ciało - adoracja, spektakl, wierzenia


 

Uroczystość Ciała i Krwi Chrystusa po raz pierwszy świętowano w Liège w 1247 roku. Jest ona ściśle związana ze średniowieczną pobożnością eucharystyczną, przejawiającą się m.in. w pragnieniu oglądania hostii, której widok dla grzeszników pozbawionych komunii był najważniejszym momentem uczestniczenia we mszy, a dla innych spełnieniem potrzeby kontaktu z Bogiem ukrytym, lecz prawdziwym, niezależnie od komunii. Z punktu widzenia ówczesnej teologii konieczne było podkreślenie Bożej obecności w wielkości i majestacie, którą przesłoniła wizja ofiary krzyżowej Chrystusa.

Znaczny wpływ na powstanie uroczystości nazywanej w Polsce tradycyjnie świętem Bożego Ciała (mszał z 1970 roku posługuje się określeniem: uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa) miały widzenia przełożonej klasztoru z Mont Cornillon koło Liège, Julianny de Retine, z których miała wynikać potrzeba ustanowienia specjalnego święta ku czci Eucharystii. Opiekun duchowy Julianny, późniejszy papież Urban IV ustanowił uroczystość Bożego Ciała świętem Kościoła powszechnego i w tym celu przygotował w 1264 roku specjalną bullę, która jednak z powodu nagłej śmierci papieża nie od razu została ogłoszona. Do tej sprawy wrócił po latach papież Jan XXII. W początkach XIV wieku święto zyskuje znaczną popularność w Anglii, Hiszpanii i w krajach skandynawskich. Z terenu Polski pierwsza informacja o uroczystym obchodzie Bożego Ciała pochodzi z diecezji krakowskiej (1320), którą zarządzał wówczas biskup Nanker.
Adoracja Eucharystii
Procesja została wprowadzona później niż sama uroczystość i początkowo miała charakter przede wszystkim adoracyjny — uczczenia Chrystusa pod postacią hostii. W XV wieku pojawia się dodatkowo motyw prośby o pogodę, urodzaj i odwrócenie klęsk. Z tego czasu pochodzi zwyczaj śpiewania początków Ewangelii przy czterech ołtarzach. W liturgii średniowiecznej początek Ewangelii był uroczystą formułą błogosławieństwa i wierzono powszechnie w jego skuteczność. Stąd wielka popularność procesji Bożego Ciała i liczne fundacje przeznaczone dla jej uświetnienia.

W czasach reformacji zaczęto upatrywać głównego celu procesji w manifestowaniu wiary w dogmat o przeistoczeniu, odrzucony przez reformatorów. Tam, gdzie protestanci sięgnęli po władzę lub stanowili większość, katolicy musieli zaniechać odprawiania procesji, a co najmniej zrezygnować z wystawności. Działo się tak również w Polsce, choć o wiele rzadziej niż na przykład w pomocnych księstwach Rzeszy. I u nas zdarzały się napady na uczestników procesji, szydzono z nich, przeszkadzano w publicznym uprawianiu kultu. Kiedy w Toruniu jezuici zamierzali poprowadzić procesję na rynek, okazało się, że wiodące do niego ulice zostały zamknięte łańcuchami. Rada miejska w Gdańsku zakazała urządzania publicznych procesji po ulicach. Rajcy wileńscy oświadczyli kapitule, że na koszt miasta zostaną zbudowane tylko dwa ołtarze, a nie cztery jak dawniej.

W warunkach konfrontacji Sobór Trydencki sprecyzował naukę o Eucharystii. Uchwały Soboru dotyczące liturgii święta przeniosła na grunt polski Agenda..., czyli zbiór przepisów kościelnych ks. Hieronima Powodowskiego. Jej wskazania zostały przyjęte w większości diecezji. Ujednolicenie liturgii postępowało stopniowo od 1631 roku, czyli od ukazania się Rytuału piotrkowskiego.

Chrystus z Eucharystią, obraz Joana de Joanes Zgodnie ze wspomnianymi dokumentami główną procesję należało odprawić w święto Bożego Ciała. Ma się ona odbyć „jak najuroczyściej, powinna zachwycić wiernych, a zawstydzić przeciwników" — czytamy u Powodowskiego. Zdawano sobie jednak sprawę z niebezpieczeństwa przerostu formy i nadmiernego eksponowania problemu obrony wiary, dlatego niektórzy biskupi zwracali uwagę, że ta procesja symbolizuje triumf Chrystusa nad śmiercią i szatanem. Należy ją więc odprawiać w nastroju podniosłym i religijnym, dbając o przygotowanie wiernych do obchodu święta przez post, spowiedź i komunię. Dostojnicy kościelni nakazywali, by w głównej procesji uczestniczyli księża diecezjalni i zakonnicy w szatach liturgicznych, ze świecami, by nie zabrakło bractw i uczniów niosących zapalone świece lub symbole Męki Pańskiej: krzyż, koronę cierniową, włócznię, gwoździe. Zalecano również przyozdabianie domów dekoracjami o treści religijnej.

Między procesją i podobnymi uroczystościami świeckimi łatwo dostrzec daleko idącą współzależność, wynikającą z wykorzystywania sprawdzonych wzorów, a takimi były uroczyste wjazdy królów i możnowładców, odbywające się w Polsce co najmniej od panowania Henryka Walezego, oraz z drugiej strony — z popularności imprez organizowanych zwłaszcza przez jezuitów. Dzięki sprawnie działającym kolegiom nowości inscenizacyjne stosunkowo szybko docierały do mniejszych nawet ośrodków, o czym świadczy zapis kronikarski z Ostroga.

„W przedzie, przed Przenajświętszą Hostią kroczyli w szeregu członkowie rozmaitych bractw. Dalej sześciokonny zaprzęg wiózł sztucznie uczyniony owoc Drzewa Żywota, wysoko umieszczony, jakby na scenie. Wokół stali chłopcy przebrani za aniołów i pierwszych rodziców, w pokornej adoracji oddając cześć pokarmowi eucharystycznemu. Następnie pojawiła się Arka Testamentu, otoczona przez dwóch aniołów i dwóch serafinów, którą nieśli kapłani w tiarach i strojach starożytnych. Za nimi kroczył Najwyższy Arcykapłan niosąc świętą księgę. Na końcu jechał wóz ciągniony przez anioły, a na nim Chwała należna Najczcigodniejszemu Sakramentowi. Towarzyszyły jej krwawiące jagnię i orzeł z rozpostartymi skrzydłami, oddający cześć Chrystusowi, oraz inne bardzo liczne wyobrażenia, które nie tylko u katolików, lecz także u schizmatyków szczególny wzbudzały podziw".

Problematyka ideowa procesji zmienia się przechodząc od polemiki z przeciwnikami Kościoła do ilustracyjnego przedstawienia dogmatu o Eucharystii z różnych punktów widzenia: biblijnego, historycznego, moralnego i dydaktycznego. Równolegle dokonują się przesunięcia w zakresie repertuaru; początkowo przeważają tematy ze Starego i Nowego Testamentu, później z żywotów świętych i historyczne.

Bardzo okazałe były procesje w stolicy, często z udziałem króla. Opisując kulturę obyczajową czasów saskich, Jędrzej Kitowicz zanotował:

„Cechy wszystkie asystowały tej procesyi z chorągwiami i świecami. Warszawska konfraternia kupiecka z muszkietami, z których po wniściu duchowieństwa cum Sanctissimo do kościoła, przed tymże kościołem po trzykroć wydała ognia. (...) dla tej procesyi, którą zawsze prowadził i prowadzi biskup lub prymas, a król niemal zawsze jej asystuje, robią pomost z tarcic dokoła rynku (...) dla wygodniejszego chodzenia królowi, celebransowi i panom orderowym (...). Z obu stron pomostu we dwie linie stoi uszykowana gwardyia konna i piesza, nie puszczająca motłochu w środek, a nawet i z okazalszych nie każdego. (...) Wyglądający z kamienic oknami na procesyją, którymi najwięcej są damy, muszą zamykać okna, gdy się procesyją zbliża, a to dlatego, żeby te obiekta wabiące wzrok do siebie nie czyniły dystrakcyi nabożeństwu".

Na podłożu procesji powstały, w Niemczech zanotowane już na początku XIV wieku widowiska procesjonalne, a później sceniczne. W Polsce XVI i XVII wieku były to spektakle bardzo popularne; należały do różnych odmian dramatu, np. alegorycznej czy epickiej. Najstarsze informacje o dialogach eucharystycznych pochodzą z kolegium jezuitów w Pułtusku. Utwory zanotowane w tzw. Kodeksie pułtuskim wprowadzają w krąg tematyczny tej twórczości. Znajdujemy tam dialog w języku polskim o Ablu i Kainie, o Melchizedechu, o Najświętszym Sakramencie, o przeniesieniu arki, o raju, o upadku pierwszych rodziców i drzewie żywota, o wężu miedzianym. Czteroaktowa kompozycja niektórych dramatów wskazuje, że były one wykonywane przy poszczególnych ołtarzach. Kilka z tych utworów przybrało z czasem formę typową dla sztuk scenicznych, z prologiem, epilogiem, intermediami i podziałem na akty. Towarzyszyła im muzyka i symboliczny taniec. W ten sposób dramaty podporządkowane pierwotnie celom kultowym rozpoczęły egzystencję w znacznym stopniu samodzielną i upodabniały się do innych sztuk z repertuaru teatru szkolnego. W XVIII wieku coraz rzadziej towarzyszyły procesjom, można je było natomiast oglądać w auli lub na scenie kolegium.

Z uroczystością Bożego Ciała związały się różne wierzenia, przesądy i zwyczaje oparte na przeświadczeniu o magicznej sile zdobiących ołtarze wianków, kwiatów i gałązek. Jeszcze niedawno na wsi w Sieradzkiem gałęzie i kwiaty z ołtarzy umieszczano na zagonach kapusty w przekonaniu, że robactwo szkodzić jej nie będzie, bo jak powiada zanotowane przez Adalberga (Księga przysłów polskich) przysłowie: „na Boże Ciało robak w kapustę (...) włazi". Często zatykano gałązki pod strzechy, aby chroniły zabudowania przed pożarem. W kościołach święci się uwite z ziół i kwiatów wianki, które po przyniesieniu do domu są zawieszane pod obrazami o tematyce religijnej. Ziół z tych wianków używano jako lekarstwa na wszystkie dolegliwości.

 

Fragment książki: Józefa Smosarskiego „Świętowanie doroczne w Polsce”, Biblioteka „WIĘZI”, Warszawa 1996

 


Data utworzenia: 20/12/2009 @ 17:24
Ostatnie zmiany: 04/08/2018 @ 02:07
Kategoria : =>> ART. PRZEKROJOWE
Strona czytana 4598 razy


Wersja do druku Wersja do druku

 

Komentarze

Nikt jeszcze nie komentował tego artykułu.
Bądź pierwszy!

 
Trzecie Oczko
bibliografia_cz2/historia-polski-sz.jpgbibliografia_cz2/margul-jak-umier.jpghistoria-duchowosci-chrzes.jpgbibliografia_cz3/judaizm-u-poczatkow.jpgbibliografia_cz3/zycie-cwa.bmpbiblia=aramejska.jpegbibliografia_cz1/kud-hinduizm.jpgbibliografia_cz3/kataryzm.jpgjudaizm-solomon.jpgbibliografia_cz3/antropologia-b-tylor.jpgbhagawad-piesn-pana.pngbibliografia_cz1/zycie-codzienne-prusow2.jpgbibliografia_cz3/Minois-kosciol-i-n.jpgbibliografia_cz1/po-sztuki_chrzescijanskiej.jpgmeksykanskie-abc.jpgatlantyda-zajdler.jpgbibliografia_cz2/historia-powszechna-sredniowiecze.jpgbibliografia_cz2/slow-sy.jpgbibliografia_cz3/religie-aaaaio.jpgbibliografia_cz2/prawoslawie-k.jpgbibliografia_cz3/kierul-newton.jpgslownik religii.jpgbibliografia_cz1/historia-biblii.jpgbibliografia_cz2/mitologia-lu-syberii.jpgbibliografia_cz2/Piecioksiag-v.jpgbibliografia_cz2/mitologia-mezopotamii.jpgbibliografia_cz2/Nowy-Testament-H.jpgi-znowu-zapial-kur.jpgbibliografia_cz1/Monologion Proslogion.jpgbibliografia_cz3/joga-swie.jpgbibliografia_cz3/h-kk.jpgDrozdowicz-G-nurty-now-f-franc.jpglocke.jpgbibliografia_cz1/his-filo-tat.pngbibliografia_cz3/religia-en.jpgbibliografia_cz1/w-kregu-swiatowida.jpgbibliografia_cz3/mitologia-cel.jpgbohater-o-1000t.jpgbibliografia_cz1/starozytnosc-bajeczna.jpgbibliografia_cz1/tresc-wierzen-r.jpgbibliografia_cz1/swiderkowna-rozmowy-o-bib-nt.jpgbibliografia_cz1/papiez.jpgbibliografia_cz2/levi-strauss-totemizm.jpgbibliografia_cz1/judaizm.jpgmoralnosc-mozgu.jpgbibliografia_cz1/starozytna-palestyna.gifhistoria-z.jpgreligia-encyklopedia-pwn5.jpgreligia-ludow-pierwotnych.jpgbibliografia_cz3/peck-w-poszukiwaniu.jpgbibliografia_cz2/epos-Chassang.jpgbibliografia_cz2/tyloch-rekopisy.jpgbibliografia_cz3/Hetyci-klingel.pngbibliografia_cz2/bloch-etruskowie.jpgbibliografia_cz2/Ksiega-Rodz-interlinearna.jpgbibliografia_cz3/dionizos-kere.jpgbibliografia_cz3/twardecki.jpgbibliografia_cz1/kow-w-ch.JPGbibliografia_cz1/szczepanowicz-ziemia-swieta.jpgpaleografia-lacinska-1951.jpegbibliografia_cz1/ksiega-ukryta-wb.jpgbibliografia_cz1/b-religia-staro-egiptu.jpgbibliografia_cz2/boas-umysl-cz-pierwotnego.jpgbibliografia_cz3/hubert-mauss.jpgbibliografia_cz2/kosidowski-rumaki.jpgbibliografia_cz2/papiestwo.jpgbibliografia_cz1/al-ar-pal.JPGbibliografia_cz3/grant-dz-izraela.jpgzycie-codzienne-galii.jpgbibliografia_cz2/mitologia-korei2.jpgbibliografia_cz1/levy-Bruhl-czynnosci-umyslowe.jpgteodoret.jpgbibliografia_cz1/cha-kos.JPGbibliografia_cz1/Ludzie-bogowie-i-przybysze-z-kosmosu-Stoczkowski.jpgbibliografia_cz1/girard-sacrum-i-p.jpgaztekowie-narod-wybrany-p-s.jpegbibliografia_cz1/dz-ze-za.jpgbibliografia_cz3/sladami-amuletu.jpgbibliografia_cz1/poniatowski-wstep.jpgbibliografia_cz1/dialog-kultur-cywi-i-rel.jpgbibliografia_cz3/Petoia-wampiry.jpegzdybicka.jpgbibliografia_cz2/groby-b-u.jpgbibliografia_cz3/tokarczyk-4-j-a.jpgcairns-e2.bmpupadek2.jpghistoria-holandii-b.jpgbibliografia_cz3/dennett-odczarowanie.jpgbibliografia_cz2/wojcik-historia-p-XVII.jpgbibliografia_cz2/mitologia-cz-afryki.jpgbibliografia_cz3/his-niem.jpgazja-pacyfik13.jpgbibliografia_cz1/d-r-ko-pi.JPGbibliografia_cz2/okultyzm-magia-wrozby.jpgbibliografia_cz3/legowicz-zarys.jpgbibliografia_cz1/historia-seksu.jpgbibliografia_cz1/zycie-cawrhorne.jpgbibliografia_cz1/tho-bib.JPGbibliografia_cz2/stu-mat-2005.jpgbibliografia_cz1/swiety-baldachim.JPGbibliografia_cz1/30-wyznan.jpgbibliografia_cz3/zloty-przewodnik-p-r-halu.jpgbibliografia_cz2/sladami-etruskow.jpgbibliografia_cz3/messadie-diabel.jpgbibliografia_cz2/bog-einsteina.jpgrzecz-z-od.gifseptymiusz-sewer-k.jpgbibliografia_cz3/budda.jpgbibliografia_cz2/ksiega-tura.jpghistoria-wierzen-i-idei-religijnych.jpgbibliografia_cz3/tajne-stowarzyszenia.jpggnoza-q.jpgbibliografia_cz1/zycie-co-g-merowingow.jpgmajowie-gall.jpgzrozumiec_araba.jpgbibliografia_cz3/Angelo Scarabel.jpgbibliografia_cz3/teksty-piramid.jpggrecja_niepodlegla.jpgbibliografia_cz1/homerski-wstep-ogolny-do-pisma-swietego.jpgbibliografia_cz3/wilson-o-naturze.jpgbibliografia_cz3/alpatow-2.jpgreligie-w-p.jpgNiwinski-bostwa-kulty.jpgbibliografia_cz2/donini.jpgbibliografia_cz3/renan.jpgbibliografia_cz1/atlas-miejsc-biblijnych.jpgbibliografia_cz1/keller-katolicyzm.jpgbibliografia_cz2/malinowski-mit.jpghis-g.jpgbibliografia_cz2/pokarm-bogow.jpegbibliografia_cz2/borkowski-socjologia.pngbibliografia_cz1/his-chrzex-p-johnson.jpghistorya powszechna kosciola.jpgwprowadzenie-dr.jpgbibliografia_cz3/swiat-symb-chrzesc.jpgbibliografia_cz3/poczet-pap-jwk.jpgbibliografia_cz3/buddyzm-b-p-l-a.jpgbibliografia_cz3/religie-sw-ency.jpgbibliografia_cz1/tajemnice-krety.jpgbibliografia_cz1/d-r-zycie.JPGbibliografia_cz1/po-arch_chrzescijanskiej.jpgbibliografia_cz1/dramat-i-kult.jpgbibliografia_cz3/kanert-buddyzm.jpgsladami-klatwy.jpghughes-rzym.jpgw-kregu-upiorow.jpgbibliografia_cz2/Historia-piekna-eco.jpgharding-r-s.jpgbibliografia_cz3/boilton.JPGstarozytny-egipt=w.jpgbibliografia_cz3/zarys dziejow-r.jpgbibliografia_cz1/f-mity-grekow-i-rzymian.jpgbibliografia_cz3/jezus-i-samarytanka.jpgbibliografia_cz1/gardner-potomkowie.jpgbibliografia_cz3/ksiega-rzeczy-dziwnych-1.jpgaztekowie.gifbibliografia_cz2/tajemnice-biblii.jpgbibliografia_cz1/tro-pie.JPGbibliografia_cz3/schylek-sr-eu.jpgbibliografia_cz3/religie-w-a-poludniowej.PNGbibliografia_cz2/michalowski-n-t-piramidy.jpgbibliografia_cz2/mitologia-slowian-gi.jpgzycie-se-ksiezy.pngSilnicki-Sobory powszechne a Polska.jpgateizm=nowicki.jpgreligie-uniwersalistyczne.jpgbibliografia_cz3/bez-ograniczen.pngbibliografia_cz3/Norbu - Krysztal.jpgbibliografia_cz1/historia-hiszpanii.jpgbibliografia_cz3/do-ziemi-swietej.jpgbibliografia_cz1/kultura-wiekow-srednich.jpgbibliografia_cz2/freud-czlowiek.jpgre-afryki.jpgbibliografia_cz2/Mot-na-czarownice.jpgpettazzoni.jpgzorian-dolega-chodakowski3.gifbibliografia_cz2/mitologia-sta-egiptu.jpgbibliografia_cz3/tragedia-narodu.jpgbibliografia_cz1/liverani-nie-tylko-b.pngbibliografia_cz3/konstantyn-w-krawczuk.jpgbibliografia_cz2/klatwa-eng.jpgbibliografia_cz1/sarmaci-sulimirski.jpghis-iranu.jpgbibliografia_cz2/krawczuk-s-do-starozytnosci.jpgdakowie-HD.jpgbibliografia_cz1/hellenizm-a-j.jpgbibliografia_cz3/FitzGerald - Chiny.jpgbibliografia_cz2/mitologia-sta-grecji.jpgbibliografia_cz2/mitologia-indyjska.jpgbibliografia_cz2/Szamanizm-Andrzej-Szyjewski.jpgbibliografia_cz3/kobieta-w-czasach.jpgbibliografia_cz3/hist-kos.jpgbibliografia_cz2/5-wielkich-religii-swiata.jpgbibliografia_cz2/dumezil.jpgbibliografia_cz2/obrzedy-rytualy.jpgbibliografia_cz2/sztuka-starozytnego-wschodu-2.gifbibliografia_cz1/gni-pie.JPGLITERA-NA-SW-12-1987.jpgbibliografia_cz1/graves-mity-heb.jpgbibliografia_cz3/mity-green.jpgbibliografia_cz1/religie-bw.jpgbibliografia_cz2/homo-ludens-h.jpgbibliografia_cz2/tradycje-tolerancji.jpgbibliografia_cz3/haasler-tajne-sprawy-papiezy.jpgbibliografia_cz1/kosidowski-opowiesci-bib.jpgbibliografia_cz2/sandauer.jpgkoran.jpgbibliografia_cz3/gibbon-zmierzch.jpgbibliografia_cz3/biblia2.jpgbibliografia_cz3/rod-argeadow.jpgpseudonauka-i-p.jpgbibliografia_cz3/azja-i-afryka.jpgRamadan-Sladami-Proroka.jpg3-Rosja.jpgbibliografia_cz1/pluzanski-7sensacji-w-n.jpgbibliografia_cz1/484.jpgochrzczeni-w-duchu.jpgbibliografia_cz2/Magia-w-Sredniowieczu_Richard-Kieckhefer.jpgparandowski-mitologia.jpgbibliografia_cz2/mitologia-arabow.jpgbibliografia_cz2/krawiec-seksualnosc.jpgbibliografia_cz3/chrzescijanstwo-przyszlosci.jpgbibliografia_cz3/ile-lat-ma-wsz.jpgbibliografia_cz2/1001-o-bogu.jpgbibliografia_cz1/sim-cyw.JPGbibliografia_cz2/w-kregu-religii.jpgrouss-bog-zla.jpgbibliografia_cz1/wip-kos.JPGbibliografia_cz3/jezus-i-biel.jpgbibliografia_cz1/historia-cudow.jpgbibliografia_cz1/mejor-buddyzm.jpgbibliografia_cz3/Religie Aryow W.jpegbibliografia_cz2/kuncewicz-piotr-antyk.jpgbibliografia_cz1/zapomniany-s-s.jpgswiat-fenicjan.jpgbibliografia_cz3/religie-s-b-wschodu.jpgbibliografia_cz3/rel-sw-rzymskiego.jpgbibliografia_cz2/Wandalowie-i-ich-afrykanskie-panstwo-Strzelczyk.jpgency-pow-1976.jpgHistoria medycyny-1988.jpgbibliografia_cz1/skrok-na-tropach.jpgbibliografia_cz2/fedon2x.jpgbibliografia_cz1/miedzy-s-a-n-testament.jpgswietowanie-doroczne-pl.jpgbibliografia_cz1/socjo-reli.jpgmahometanizm=g.jpgdzieje-dawnych_turkow.jpgbibliografia_cz3/historia-grzechu.jpgstarzy-nowi-bo-japonii.jpgbibliografia_cz1/har-klu.JPGbibliografia_cz1/euz-his.JPGbibliografia_cz2/gilgamesz.jpgbibliografia_cz1/mus-ant.JPGfahry-piramidy.jpgbibliografia_cz2/zarys-dziejow.jpgbibliografia_cz1/historia-gotow.jpgi-historia-powszechna-b.jpgpolemicznie-wipszycka.gifbibliografia_cz2/1001-rzeczy-o-biblii.jpgbibliografia_cz1/religie-slowian-sz.jpgbibliografia_cz1/eliade-sacrum-mit-historia.jpghermiasz.jpgdanecki.jpgbibliografia_cz2/sztuka-starozytnego-wschodu-1.gifskrzypekoswiecenie-fr.jpgbibliografia_cz1/wilson.jpgbibliografia_cz1/komentarz-his-kul-do-biblii-h.jpgbibliografia_cz2/Nowodworski-Encyklopedia_koscielna.jpegbibliografia_cz3/kramer-smierc.jpgbibliografia_cz1/religie-chin.jpgbibliografia_cz3/50-najwiekszych-k.jpgbibliografia_cz2/popko-huryci.jpgbibliografia_cz3/historia-p.jpgbibliografia_cz2/POA2.bmpbibliografia_cz2/his-s.bmpbibliografia_cz3/rytualy-dawne-i-w.jpgbibliografia_cz3/houria-historia-ar.jpgbibliografia_cz2/Sredniowieczne-herezje-Malcolm-Lambert.jpgsztuka-indonezji.jpgbibliografia_cz3/voodoo.jpgbibliografia_cz2/zary-ency-rel.jpgbibliografia_cz1/N-dziedzictwo-goliata.jpgbibliografia_cz1/z-ch-an.JPGbibliografia_cz2/Paul-Herrmann.jpgbibliografia_cz2/polska-piastow.jpghistoria-koloru.jpgbibliografia_cz2/encyklopedia-kat-1.jpgbibliografia_cz3/historia-chin.jpgbibliografia_cz1/archeologia_biblijna.jpgholownia-kos-d-s-z.jpgNorbu - Krysztal.jpgbibliografia_cz3/stomma-slonce.jpg
Rel-Club
Sonda
Czy jest Bóg?
 
Tak
Nie
Nie wiem
Jest kilku
Ja jestem Bogiem
Ta sonda jest bez sensu:)
Prosze zmienić sondę!
Wyniki
Szukaj



Artykuły

Zamknij - Japonia

Zamknij BUDDYZM - Lamaizm

Zamknij BUDDYZM - Polska

Zamknij BUDDYZM - Zen

Zamknij JUDAIZM - Mistyka

Zamknij NOWE RELIGIE

Zamknij NOWE RELIGIE - Artykuły Przekrojowe

Zamknij NOWE RELIGIE - Wprowadzenie

Zamknij POLSKA POGAŃSKA

Zamknij RELIGIE WYMARŁE - Archeologia

Zamknij RELIGIE WYMARŁE - Bałtowie

Zamknij RELIGIE WYMARŁE - Manicheizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Konfucjanizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Satanizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Sintoizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Taoizm

Zamknij RELIGIE ŻYWE - Zaratustrianizm

-

Zamknij EUROPA I AZJA _ _ JAZYDYZM* <<==

Nasi Wierni

 3892243 odwiedzający

 32 odwiedzających online