Religioznawstwo
Zagadnienia Religijne
Europa Poga雟ka
Azja
Hinduizm i od豉my
Judaizm i od豉my
Chrze軼ija雟two i od豉my
Islam i od豉my
Ameryka
Australia i Oceania

S這wianie - Wierzenia S這wian

Wierzenia S這wian

Je瞠li bardzo s豉bo znamy historyczny  proces krystalizowania si plemion i zwi您k闚 plemiennych w dorzeczach Odry i Wis造, a tak瞠 warunki, w jakich si on dokonywa, to jeszcze trudniej jest nam dost瘼na sfera 篡cia duchowego naszych przodk闚 w epoce przedchrze軼ija雟kiej, a w szczeg鏊no軼i wi瞛i duchowe, jakie 陰czy造 wi瘯sze i mniejsze wsp鏊noty. A s one nie mniej wa積e, niekiedy wr璚z wa積iejsze, ni materialne uwarunkowania egzystencji.

Tre軼i 篡cia duchowego spo貫cze雟tw na  ni窺zych szczeblach ich rozwoju jest system wierze. Towarzyszy mu zwykle 鈍iat wyobra瞠, niekiedy barwny i bogaty, kt鏎y zwykli鄉y nazywa mitologi. Wierzenia zast瘼uj wiedz czy te wype軟iaj jej brak. Na nich zasadza si porz康ek okre郵aj帷y relacj jednostek ludzkich i grup spo貫cznych do 鈍iata transcendentalnego, kt鏎y najog鏊niej nazywamy religi.

I wierzeniami wi捫e si 軼i郵e system uznawanych warto軼i, te za rzutuj na kultur obyczajow i cz瘰to wytyczaj kierunki dzia豉 pozainstynktownych, le膨cych u podstaw polityki, a zatem i przemian w organizacji spo貫cznej.

Wierzenia naszych przodk闚 z czas闚 przedchrze軼ija雟kich mo瞠my odtworzy obie jedynie w konturach. Pola, jakie kontury te wytyczaj, wype軟ia musimy wyobra幡i. Ju w XV wieku, gdy wielki nasz kronikarz Jan D逝gosz stawia sobie pytanie o 鈍iat wierze w Polsce poga雟kiej, natrafi na tak znikome szcz徠ki tradycji, nie m鏬 z nich odtworzy 瘸dnego obrazu. B陰ka造 si w niej zaledwie jakie lu幡e imiona b鏀tw czy demon闚, takich jak: Jesse, Lada, Nija, Dziedzileja, Dziewanna, Marzanna, Pogoda, 砰wi, kt鏎ych pochodzenia ani znaczenia nikt ju nie rozumia.

Kronikarz dopatrzy si w nich odpowiednik闚 b鏀tw grecko-rzymskich, kt鏎e zna z lektury pisarzy antycznych. Jesse by to w jego domniemaniu Jowisz, Lada - Mars, Dziedzileja - Wenera, Nija - Pluton, Dziewanna - Diana, Marzanna - Hera. Pogoda to wedle jego domys逝 dawca przyjaznej pogody, a 砰wi - b鏬 篡cia.

Wolin 安i皻owit woli雟ki
figurka z IX/X wieku
Ujawni si tu nie tylko brak wiedzy, ale tak瞠 uproszczony pogl康, 瞠 przodkowie nasi powinni byli czci te same b鏀twa, co Grecy i Rzymianie, tyle 瞠 pod innymi nazwami. Niejeden z badaczy przyjmowa przekaz D逝gosza za w jakim stopniu wiarygodny, co jedynie utrwala這 b喚dne mniemanie. Dopiero analiza 廝鏚e z innych obszar闚 S這wia雟zczyzny pozwoli豉 ca趾owicie odrzuci D逝goszow rekonstrukcj, jego przekazu mo積a co najwy瞠j ocali przytoczone imiona, cho niekoniecznie trzeba je wszystkie odnosi do b鏀tw i demon闚.

Je瞠li zwa篡my, 瞠 kultura S這wia雟zczyzny poga雟kiej obywa豉 si bez pisma, zatem nie przem闚i豉 nigdy w豉snym g這sem, jasne jest, 瞠 tak ma這 o niej wiemy, interesowali si ni jednak, co prawda sporadycznie, ludzie z chrze軼ija雟kich obrze篡.

Dotyczy to zw豉szcza Rusi i jej bizanty雟kiego s御iedztwa oraz S這wia雟zczyzny nad豉bskiej i s御iaduj帷ych z ni, wcze郾iej schrystianizowanych Niemiec. Odnosi si to tak瞠 w jakiej mierze do S這wia雟zczyzny po逝dniowej. Znamienny i wa積y poznawczo jest fakt, 瞠 pewne elementy poga雟twa s這wia雟kiego na kra鎍ach wschodnich i zachodnich siedzib S這wian s takie same. Oznacza to, 瞠 nale篡 je przyj望 tak瞠 dla strefy 鈔odkowej tego obszaru, a wi璚 dorzeczy Odry i Wis造, kt鏎ym bezpo鈔ednio nie wiemy prawie nic.

O wierzeniach s這wia雟kich we wschodniej  S這wia雟zczy幡ie informuj nas przede wszystkim: historyk bizanty雟ki Prokopiusz z Cezarei (VI wiek), pisarz arabski ibn Rusta (druga po這wa IX wieku), pochodz帷e z XI wieku glosy do kroniki bizanty雟kiej Jana Malalasa (VI wiek), najstarszy ruski latopis - tzw. Kronika Nestora (pocz徠ek XII wieku) i par innych. O poga雟twie S這wian nad豉bskich czytamy w kronice biskupa merseburskiego Thietmara (pocz徠ek XI wieku), kronice Ko軼io豉 hamburskiego Adama Breme雟kiego (druga po這wa XII wieku), w 篡wotach 鈍. Ottona z Bambergu pi鏎a Ebona i Herborda (po這wa XII wieku), w Kronice S這wian Helmolda (druga po這wa XII wieku) i kronice Danii Saksa Gramatyka (prze這m XII i XIII wieku).

Z przekaz闚 tych wy豉nia si obraz  nast瘼uj帷y. Na szczycie hierarchii bog闚 s這wia雟kich znajdowa si b鏬 ognia, z kt鏎ym 陰czono tak瞠 b造skawic. W ca貫j S這wia雟zczy幡ie zwano go Swarogiem. Nazwa, kt鏎 pr鏏owano wywodzi od swaru, gniewu, ma by mo瞠 etymologi ira雟k (grupa j瞛ykowa ira雟ka nale篡 do tego samego co S這wianie szczepu indoeuropejskiego). Na ni窺zym szczeblu znajdowa si b鏬 s這鎍a i ognia, zwany Swaro篡cem (syn Swaroga), na Rusi wyst瘼uj帷y r闚nie pod nazw Dad嬌oga.

W鈔鏚 b鏀tw s這wia雟kich musia zajmowa wa積e miejsce z osobna b鏬 gromu. Na Rusi znany by jako Perun, odpowiednik germa雟kiego (wareskiego) Tora i litewskiego Perkunasa. Zwi您ek z tym b鏀twem musia豉by mie nasza nazwa pospolita "piorun". Na Rusi po鈍iadczony jest Wo這s - b鏬 byd豉, w豉軼iwy by mo瞠 dla grup pasterskich. Wiele wskazuje na to, 瞠 przodkowie nasi czcili niekt鏎e drzewa, strumyki, a mo瞠 w szerszym rozumieniu wody, a tak瞠 rozmaite si造 natury. Pierwotnie nie budowali swoim bogom 鈍i徠y, czcz帷 ich w gajach, nie mieli tak瞠 kap豉n闚.

Ubogie 廝鏚豉 pisane, daj帷e si odnie嗆 do poga雟kich kult闚 u S這wian, znajduj pewne wsparcie w 廝鏚豉ch archeologicznych. I tak, glosa w kronice Malalasa zr闚nuj帷a Swaroga z Hefajstosem, greckim bogiem ognia i kowali, zdaje si nam wyja郾ia sens 陰czno軼i s這wia雟kich miejsc kultowych z o鈔odkami metalurgicznymi, co stwierdzono w szczeg鏊no軼i w wykopaliskach w P這cku i na ㄊsej G鏎ze. Rozpoznano archeologicznie miejsca kultowe ogrodzone niewysokim murkiem (Sob鏒ka, Radunia, ㄊsa G鏎a), utwierdzaj帷e nas w przekonaniu, 瞠 istotnie obywano si bez 鈍i徠y.

Z kroniki Thietmara wiadomo o podobnym miejscu kultowym na wzg鏎zu w Radogoszczy. Herbord po鈍iadcza, 瞠 w miejscach takich odbywano narady, a wed逝g Helmolda tak瞠 s康y.

Poga雟two s這wia雟kie przesz這 pewn ewolucj i posta, w jakiej je poznajemy ze 廝鏚e niemieckich, przystosowana by豉 do rzeczywisto軼i okresu plemiennego czy te zwi您k闚 plemiennych. Kulty nabra造 cech lokalnych i zdawa造 si s逝篡 poszczeg鏊nym organizmom politycznym. B鏀twa mia造 po trzy lub cztery twarze, symbolizuj帷e albo r騜ne sfery boskiej mocy, albo wszechobecno嗆 tych b鏀tw na obszarze plemiennym. Wyst瘼owa造 te pod r騜nymi nazwami.

Obaj autorzy 篡wot闚 鈍. Ottona z Bambergu pisz o kulcie Trzyg這wa w Szczecinie. B鏀two mia這 trzy twarze - jak stwierdza Ebo - poniewa w豉da這 trzema kr鏊estwami: niebem, ziemi i piek貫m. Wed逝g 鈍iadectwa Helmolda S這wianie mieli bog闚 o dwu, trzech lub nawet wi璚ej obliczach. Z tego samego 廝鏚豉 wiemy, 瞠 b鏬 ziemi stargardzkiej nazywa si Prowe, b鏬 Obodrzyc闚 - Radogast, Po豉bianie mieli bogini o imieniu Siwa, a u Rugian by 安i皻owit (mo瞠 echo kultu 鈍.Wita, rozwini皻ego w Nowej Korbei?), 瞠 wreszcie w Meklemburgii czczono boga o imieniu Podaga (mo瞠 Pogoda?). Saks Gramatyk tak瞠 wspomina b鏀two s這wia雟kie o czterech g這wach (zapewne
twarzach).

Tym przekazom odpowiada ca趾owicie pos庵 tzw. 安i皻owita, znaleziony w Zbruczu w 1848 roku i przechowywany w Muzeum Archeologicznym w Krakowie. Jest to s逝p czworograniasty, wysoko軼i ok. 2,70 m, wykonany z kamienia wyst瘼uj帷ego w okolicach odkrycia pos庵u. Zosta pokryty p豉skorze嬌ami na trzech poziomach.

U do逝, z trzech stron s逝pa, znajduj si kl璚z帷e wyra幡ie) postacie z uniesionymi r瘯oma, jakby podtrzymuj帷e postacie nad oba. Na poziomie wy窺zym, ze wszystkich czterech stron, widniej dwie postacie kobiece i dwie m瘰kie. Na poziomie trzecim znajduje si czterofrontowa posta o czterech twarzach, z r瘯ami podniesionymi na r騜n wysoko嗆: prawa wy瞠j, lewa ni瞠j.

Dwa z tych czterech wyobra瞠 trzymaj w prawej d這ni - jedna r鏬, druga prawdopodobnie pier軼ie. Jedno z wyobra瞠 ma przy pasie przywieszony miecz, a na dolnej cz窷ci sukni (?) wizerunek konia. Czterotwarzowa g這wa nakryta jest jak gdyby kapeluszem. Najbardziej charakterystyczn cech zabytku jest jego wielopostaciowo嗆. Datowano go z ok. 1000 roku.

Pewn analogi do 安i皻owita zbrucza雟kiego jest drewniany pos庵 o czterech twarzach, wysoko軼i ok. l m, znaleziony w Witowie ko這 Nieszawy. Istotne i bardzo pouczaj帷e jest to, 瞠 miejsca pochodzenia tych obiekt闚 s bardzo od siebie oddalone. Niekiedy podwa瘸no autentyczno嗆 obiektu znalezionego w Zbruczu. Je瞠li jednak jest on autentyczny, co uchodzi za bardziej prawdopodobne, to nale瞠 powinien do S這wia雟zczyzny wschodniej, pos庵 witowski za do zachodniej. Oba pochodzi造by z tego samego mniej wi璚ej czasu. Zatem nale瘸這by przyj望 podobie雟two kult闚 poga雟kich w S這wia雟zczy幡ie tak瞠 w epoce zwi您k闚 plemiennych.

Trzeba przyzna, 瞠 w znaleziskach archeologicznych natrafiono na wi瘯sz liczb pos庵闚 jednotwarzowych. Do bardziej znamienitych nale篡 pos庵 kamienny, wysoko軼i ok. 1,2 m, znaleziony w jeziorze ㄆbowo ko這 Szczecinka. Jest rzecz bardzo prawdopodobn, 瞠 zw豉szcza kultowe rze嬌y kamienne musiano wrzuca do wody w trakcie wprowadzania chrze軼ija雟twa. To znalezisko wskazywa這by, 瞠 wielotwarzowo嗆 b鏀tw s這wia雟kich nie by豉 regu陰.

Charakterystyczne dla schy趾owego poga雟twa w S這wia雟zczy幡ie zachodniej by這 to, 瞠 budowano ju w闚czas -jak po鈍iadczaj 廝鏚豉 pisane - 鈍i徠ynie dla b鏀tw i pojawiali si kap豉ni. By mo瞠 stanowi這 to efekt wp造w闚 s御iedztwa chrze軼ija雟kiego. Nie da si wy陰czy, 瞠 owe wp造wy si璕a造 nawet g喚biej ni sama oprawa zewn皻rzna religii. Helmold pisze, 瞠 w wierzeniach S這wian ma swoje miejsce z造 b鏬, znany jako Diabol albo Czerneboh. Je瞠li przyj望, 瞠 安i皻owit to przeniesienie z Nowej Korbei do S這wia雟zczyzny jakiej formy kultu 鈍. Wita, to mieliby鄉y ewidentny przejaw owego wp造wu chrze軼ija雟twa. Sprawa musi jednak pozosta w sferze przypuszcze.

Z wierzeniami i religi S這wian 軼i郵e zwi您any by ich 鈍iatopogl康 i praktyki 篡cia codziennego. Odtwarzamy je trudem, nie tylko na podstawie szcz徠kowych 廝鏚e pisanych i archeologicznych, ale r闚nie przez obserwacj rozmaitych prze篡tk闚 w kulturze ludowej czas闚 chrze軼ija雟kich w postaci przes康闚, praktyk magicznych, zakl耩 itp., nie znajduj帷ych uzasadnienia w wierze chrze軼ija雟kiej. 安iatopogl康 z kolei rzutuje bardzo silnie na kultur obyczajow.

Gdyby wi璚 od strony 鈍iatopogl康owo-obyczajowej spojrze na poga雟kich S這wian, trzeba by podkre郵i, 瞠 wierzyli oni w 篡cie po 鄉ierci, st康 w wyposa瞠niu ich grob闚 znajdowa這 si wiele przedmiot闚 u篡tkowych. Obrz康ek cia這palny przypuszczalnie wsp馧istnia z grzebalnym. Wiadomo軼i Thietmara o zabijaniu czy spalaniu na stosie 穎n po 鄉ierci m篹a nie mo積a uog鏊nia. Spalanie zw這k by這 najpewniej podyktowane l瘯iem, 瞠 zmar造 powr鏂i do 鈍iata 篡wych. St康 w poch闚kach stosowano odcinanie g這wy zmar貫go lub przebijanie  jego czaszki 瞠laznym gwo寮ziem. Mia這 to stanowi zabezpieczenie przed upiorami - w takiej bowiem postaci m鏬 zmar造 n瘯a 篡wych.

 L瘯 przed si豉mi przyrody sk豉nia do pewnych praktyk kultowych, jak np. do chowania zmar貫go twarz na wsch鏚, a wi璚 ku wschodz帷emu s這鎍u, co mia這 r闚nie, a mo瞠 przede wszystkim, pod這瞠 w pierwotnym kulcie s這wia雟kim. L瘯ano si pioruna, kt鏎y kojarzy si w prosty spos鏏 ze 鈍iat貫m. Kult wiatru musia by podyktowany ju wy陰cznie l瘯iem przed t si陰 przyrody. Kult dla strumieni m鏬 si bra zar闚no z l瘯u przed 篡wio貫m, jakim jest woda, jak te z prze鈍iadczenia o jej 篡ciodajnej mocy.

Wierzono w demony, dobre duchy, boginki. S這wia雟ki demon niedoli - Ubo輳 - by zdaje si do嗆 bliski cz這wiekowi, a biesy s這wia雟kie uchodzi造 w 鈍iadomo軼i ludowej za ob豉skawione.

Nie ulega w徠pliwo軼i, 瞠 bogom sk豉dano ofiary. "疾rtwa", "trzeba", "obiata" musia造 nale瞠 do praktyk cz瘰to stosowanych, a mo瞠 nawet codziennych. Do篡wiano zar闚no b鏀twa dobre, aby nie utraci ich 豉skawo軼i, jak te z貫, aby si im nie nara瘸. By造 to jak gdyby ofiary domowe. Prokopiusz z Cezarei przypisa S這wianom ofiary z wo逝 i innych zwierz徠, a najstarszy ruski latopis - tak瞠 ofiary z ludzi. Nie mo瞠my wy陰czy ani jednego, ani drugiego.

W P這cku na wzg鏎zu katedralnym, 軼i郵ej na dziedzi鎍u opactwa benedykty雟kiego, gdzie archeologicznie stwierdzono miejsce kultowe, znaleziono np. zgniecion czaszk dwunastoletniej dziewczynki, by mo瞠 z這穎nej bogom w ofierze. Helmold za, pisz帷 o 鈍i徠yni Rugian, stwierdza, i nie wolno jej by這 kala krwi, co by wy陰cza這 ofiary zar闚no z ludzi, jak te z 篡wych zwierz徠.

Zar闚no z paru przekaz闚 pisanych, jak zw豉szcza z prze篡tk闚 w kulturze ludowej wiadomo, 瞠 magiczne praktyki, wr騜by i czary by造 u S這wian rzecz powszechn. Uroki i ich odczynianie mia造 bardzo d逝g 篡wotno嗆. Stosowano zio豉 do mi這嗆 i przeciw niej. Wierzono w 篡ciodajn si喚 drzew, dlatego np. przeprowadzano chorego przez rozk逝ty pie drzewa. Wiara w lecznicz moc zi馧 miesza豉 si z do鈍iadczeniem tzw. medycyny ludowej.


Opis 鈍i徠yni i kultu 安i皻owita u Saksa Gramatyka (fragment)

字odek grodu zaj掖 plac, na kt鏎ym widzia貫 wcale pi瘯n bo積ic z drzewa, s造nn nie tylko dla okaza貫j s逝瘺y, ale i dla pos庵u w niej umieszczonego. Zewn皻rzny obw鏚 bo積icy ciekawi rze嬌ami i malowid豉mi rozmaitymi bardzo pierwotnymi. Otworem w nim sta這 dla przechodni闚 tylko jedno wej軼ie. Sam 鈍i徠yni otacza rz康 podw鎩ny: zewn皻rzny - ze 軼ian - o dachu czerwonym, wewn皻rzny tylko o czterech s逝pach mia zamiast 軼ian kobierce zawieszone, a podziela z zewn徠rz tylko dach i kilka belek poprzecznych.

W 鈍i徠yni sta olbrzymi pos庵, przewy窺zaj帷y wielko軼i wszelkie rozmiary cia豉 ludzkiego, ra膨cy czterema g這wami i tylu szyjami; dwie w prz鏚, dwie w ty patrzy造, jedna g這wa na prawo, druga na lewo. W御 by tak ogolony, a g這wa tak przystrzy穎na, 瞠 umy郵nie wyrazi artysta fryzur u Rugian zwyczajn.

W prawej r璚e trzyma r鏬 urobiony z wszelakiego kruszcu, kt鏎y kap豉n 鈍iadomy obrz璠u dorocznie winem nalewa, aby m鏂 z p造nu wr騜y o urodzaju przysz貫go roku. Lewe rami opiera這 si o bok niby zgi璚iem. Suknia pos庵u si璕a豉 goleni, z drzewa innego urobionych, a tak nieznacznie w kolanach wpojonych, 瞠 tylko przy starannych ogl璠zinach dojrza miejsce znitowania. Nogi spoczywa造 wprost na ziemi, gdy sama podstawa by豉 w ziemi ukryta. Obok widzia貫 w璠zid這, siod這 i liczne odznaki; miecz niezwyk貫j wielko軼i powi瘯sza dziw, kt鏎ego pochw i r瘯oje嗆 pysznej roboty srebro zaleca這.

Uroczysto軼i obchodzono w spos鏏 nast瘼uj帷y. Kap豉n, co przeciw zwyk貫mu ziomkom strojowi d逝gimi w御ami i w這sami si wyr騜nia, umiata dzie przed uroczysto軼i najstaranniej 鈍i徠yni, do kt鏎ej sam jeden m鏬 wst瘼owa, bacz帷, aby w niej nie oddycha; wi璚 ilekro mia wydycha, tylekro bieg ku wej軼iu, aby oddech ludzki boga nie owion掖, a przez to nie pokala.

W dzie nast瘼ny, gdy lud przed wej軼iem czeka, bra pos庵owi puchar z r瘯i, a bacznie obejrzawszy, czy co z w豉snego p造nu nie uby這, wieszczy o nieurodzaju przysz造m, a gdy to sprawdzi, poleca, aby nowe 積iwo na przysz造 czas zachowano. Je瞠li za nic nie uby這, wie軼i o przysz貫j obfito軼i; na tej to podstawie rozstrzyga o hojniejszym lub 軼i郵ejszym szafowaniu zasobami. Wylawszy stare wino u n鏬 pos庵owych na ofiar, 鈍ie篡m puchar nape軟i, a uczciwszy pos庵, jakby mu da pi, b豉ga potem w uroczystej modlitwie najpierw sobie, potem krajowi o wszystko pomy郵ne, ziomkom za o pomno瞠nie maj徠ku i nowe zwyci瘰twa.

Po modlitwie przechyli puchar ku ustom i duszkiem go wypi, a nape軟iwszy go znowu winem, w這篡 ponownie pos庵owi w prawic. Przyniesiono tak瞠 na ofiar miodownik okr庵造, niemal na wielko嗆 cz這wiecz. Stawia go kap豉n mi璠zy siebie a gmin i pyta, czy go za nim widz. Gdy to potwierdzali wyra瘸 篡czenie, aby go ci sami po roku dojrze mogli: lecz nie o 鄉ier ani sobie, ani ziomkom uprasza, ale o przysz貫 積iwo obfitsze. Potem pozdrawia zebranych niby od bo磬a, a upomniawszy ich, aby i nadal mu wierni zostali, a uroczysto嗆 troskliwie obchodzili, obiecywa im zwyci瘰twa na l康zie i na morzu jako najpewniejsz odp豉t. Reszt dni zape軟iali dzik weso這軼i, spo篡waj帷 potrawy ofiarne a do przesytu, gdy ofiary bogu 郵ubowane s逝篡造 ich ob瘸rciu. Za czyn bogobojny uchodzi這 w te gody mierno軼i unika, za grzech jej przestrzega.
(przek豉d Aleksandra Brucknera)

*

 

Fragment ksi捫ki :Jerzy Wyrozumski - Dzieje Polski piastowskiej (VIII wiek-1370)


Data utworzenia: 26/06/2021 @ 06:02
Ostatnie zmiany: 11/11/2021 @ 00:06
Kategoria : S這wianie
Strona czytana 80 razy


Wersja do druku Wersja do druku

 

Komentarze

Nikt jeszcze nie komentowa tego artyku逝.
B康 pierwszy!

 
Trzecie Oczko
62-korona.jpg62-talit.jpg62-Hasidic chicken.jpg62-torah.jpg62-mezuzah.jpg62-menora-2.jpg62-skull-cap.jpg62-chalka.jpg62-gwiazda.jpg62-tefilimTallit.jpg62-menora.jpgtorah-verse.jpg62-judaizm.jpg62-shofar.JPG62-tora.jpg62-Hanukkah.jpg62-tanah.jpg62-hanuka.jpg62-hasyd.jpg62-hebrew.jpg62-tallit-prayer.jpg62-szofar.jpg
Rel-Club
Sonda
Czy jest B鏬?
 
Tak
Nie
Nie wiem
Jest kilku
Ja jestem Bogiem
Ta sonda jest bez sensu:)
Prosze zmieni sond!
Wyniki
Szukaj



Artyku造

Zamknij - Japonia

Zamknij BUDDYZM - Lamaizm

Zamknij BUDDYZM - Polska

Zamknij BUDDYZM - Zen

Zamknij JUDAIZM - Mistyka

Zamknij NOWE RELIGIE

Zamknij NOWE RELIGIE - Artyku造 Przekrojowe

Zamknij NOWE RELIGIE - Wprowadzenie

Zamknij POLSKA POGA垶KA

Zamknij RELIGIE WYMARΒ - Archeologia

Zamknij RELIGIE WYMARΒ - Ba速owie

Zamknij RELIGIE WYMARΒ - Manicheizm

Zamknij RELIGIE 玆WE - Konfucjanizm

Zamknij RELIGIE 玆WE - Satanizm

Zamknij RELIGIE 玆WE - Sintoizm

Zamknij RELIGIE 玆WE - Taoizm

Zamknij RELIGIE 玆WE - Zaratustrianizm

-

Zamknij EUROPA I AZJA _ _ JAZYDYZM* <<==

Nasi Wierni

 4772063 odwiedzaj帷y

 18 odwiedzaj帷ych online