Czym jest Dharma?
Kiedyś odwiedziłem Delfy, miejsce w Grecji, do którego w starożytności ludzie przybywali tłumnie, żeby poradzić się wyroczni boga Apollo. Gdy wśród drzew oliwnych wspi-nałem się w górę, natknąłem się na źródło żywo spły-wające małą kaskadą z głazu na głaz. Z początku nie zwróciłem na nią większej uwagi; ale ta sama mała kaskada znowu pojawiła się wyżej - spływała z poziomu na poziom - a potem jeszcze wyżej.
Jak w końcu odkryłem, było to sławne źródło kastalskie - sławne, ponieważ każdy kto napije się jego czystych wód, ponoć natychmiast staje się poetą. Wspinając się dalej, dotarłem w końcu do źródła, do punktu, w którym woda tryska spomiędzy dwóch olbrzymich głazów w jakiś taje-mniczy sposób, tak iż właściwie nie można zobaczyć skąd lub jak wypływa.
W ten sam sposób możemy wywieść buddyzm z jego głębokiego i tajemniczego źródła. Jeśli podążamy tą wielką rzeką, z jej wieloma dopływami, aż do jej początkowego punktu, odkrywamy, że cała wypływa z duchowego doświadczenia Buddy: z doświadczenia oświecenia. Wszystko wypływa z tego. Ten związek może nie zawsze być widoczny. Czasem żywe wody buddyzmu znikają wśród kamieni i piasku. Jeśli jednak idziemy za nimi w górę, prędzej czy później docieramy do tego zawsze żywego źródła i fontanny, doświadczenia najwyższego, doskonałego oświecenia Buddy, z racji którego stał się istotą, którą nazywamy Buddą („oświeconym” lub „przebudzonym”).
To, co nazywamy buddyzmem, ale co bardziej tradycyjnie, w sanskrycie określane jest Dharmą, w istocie jest sumą różnych sposobów, w jakie Budda i jego uczniowie próbowali przekazać jakąś wskazówkę, sugestię doświadczenia oświecenia innym, tak by sami mogli ostatecznie osiągnąć to doświadczenie. Jeśli odsuniemy na bok całą złożoność buddyzmu - szkoły i systemy, teorie filozoficzne i doktrynalne analizy - jest on w istocie bardzo prosty.
Buddyzm czy Dharma jest tylko środkiem prowadzącym do tego doświadczenia. Jest drogą do oświecenia.
Ale czym jest oświecenie? Czym było to, co człowieka zwanego Siddharthą Gautamą zmieniło w „Buddę”? Trudno to wyrazić w słowach - jak zobaczymy, sam Budda początkowo nie miał nadziei, że mu się to uda - ale można ująć to tak, że Budda ujrzał prawdziwą naturę egzystencji. To nie była jakaś idea; nie było to intelektualne zrozumienie natury rzeczywistości. Bezpośrednio ujrzał „prawdziwy sposób istnienia rzeczy” i ten bezpośredni wgląd przemienił całą jego istotę w jej głębiach i na jej wysokościach.
Znaczenie słowa „Dharma”
Słowo Dharma określa zarówno rzeczywistość, której Budda doświadczył, jak również jego konceptualną i werbalną ekspresję tego doświadczenia, jego naukę. Te dwa zastosowania ściśle się ze sobą wiążą; w istocie odnoszą się do dwóch aspektów tej samej „rzeczy”.
Pierwsze - Dharma jako prawda, prawo, zasada czy rzeczywistość - odnosi się do obiektywnej treści doświadczenia oświecenia Buddy. Drugie - Dharma jako doktryna czy nauka - odnosi się do jego ekspresji tego doświadczenia, która służy pożytkowi innych. Można powiedzieć, że doświadczenie odpowiada aspektowi mądrości oświecenia, a ekspresja aspektowi współczucia - mądrość i współczucie stanowią, jak mówi D. T. Suzuki, „bliźniacze filary całego gmachu buddyzmu”. Z naszego punktu widzenia możemy odróżniać doświadczenie i ekspresję, mądrość i współczucie, ale w rzeczywistości - z punktu widzenia Buddy - one są nierozróżnialne.
Nie są to jedyne znaczenia słowa „Dharma” w bud-dyzmie, choć te są główne. To bogaty termin, mający wiele konotacji. W Indiach powszechnie stosowany jest na oznaczenie obowiązku wynikającego z przy-należności do dziedzicznej klasy, a więc związany jest z systemem kastowym. To zastosowanie nie występu-je w buddyzmie, który odrzuca ideę kasty, ale jest wiele innych definicji tego terminu.
Zajmijmy się najpierw dwoma znaczeniami, o których już wspomniałem. Przykład słowa „Dharma”, użytego w znaczeniu „prawa, zasady, prawdy”, znajdujemy w klasycznym buddyjskim tekście zatytułowanym Dham-mapada, który mówi: „Nienawiści [w tym świecie] nigdy nie uspokoi się nienawiścią. Miłość ją uspokaja. To jest odwieczne prawo”. Tutaj „prawo” zostało wyra-żone słowem Dharma. W samej naturze rzeczy leży to, że nie nienawiść, a jedynie miłość kładzie kres nienawiści. To jest zasada, to jest prawo, to jest praw-da. Tutaj Dharma jest psychologicznym i duchowym prawem - można powiedzieć, duchową zasadą.
Następnie mamy Dharmę jako doktrynę czy naukę - a przynajmniej te polskie słowa przybliżają znaczenie, o które chodzi. Nie jest to w zasadzie „doktryna” w teologicznym znaczeniu „wierzę”; i nie jest to w zasadzie „nauka” - bardziej przypomina to przedstawienie, wyjaśnienie, prezentację. Sanskrycki zwrot to Dharma deshana, co znaczy „przedstawienie Dharmy” lub Dharma katha, „mówienie o Dharmie”.
I - by choć dotknąć innych definicji - dharma (tutaj przez małe d) może po prostu oznaczać rzecz (lub, ujmując to bardziej technicznie i filozoficznie, „zjawisko”). Użyte w ten sposób, to słowo może oznaczać rzecz każdego rodzaju, czy to fizyczną, mentalną, duchową, czy transcendentalną. Także w Dhammapadzie znajduje się znany wers, który mówi: „Wszystkie rzeczy [jakiekolwiek] pozbawione są niezmiennej jaźni”. Co „pozbawione niezmiennej jaźni” może oznaczać, zobaczymy później. Tutaj chodzi o to, że w oryginale „rzeczy” wyrażone zostały słowem dharma (sanskrycka forma tego słowa) czy dhamma (to samo słowo w pali, języku starożytnych Indii, w którym dotarło do nas wiele wczesnych buddyjskich tekstów).
Dharma może również oznaczać „obiekt mentalny”. Na Zachodzie zwykle mówimy o pięciu zmysłach, ale tradycja indyjska, w tym także tradycja buddyjska, wymienia ich sześć: oprócz pięciu organów zmysłów - oka, ucha, nosa, języka i ciała (skóry) - jest szósty, umysł. Tak jak dla oka obiektem jest forma materialna, a dla ucha. dźwięk, tak dla umysłu są to idee, czyli obiekty mentalne - w tym kontekście „idea” została wyrażona słowem dharma.
W końcu dharma może oznaczać stan lub warunek egzystencji, tak jak w tym, co znane jest jako osiem loka dharm. Loka znaczy „świat”, a więc loka dharmy to „osiem światowych warunków”: zysk i strata, sława i niesława, pochwała i nagana oraz przyjemność i ból.
Oczywiście radzi się nam, żebyśmy nie dali się im ponosić. (Czasem nazywane są też „ośmioma światowymi wiatrami”.) Mangala Sutta mówi, że największym ze wszystkich błogosławieństw jest umysł, którego nie może zaniepokoić żadna z tych ośmiu loka dharm. To wielkie błogosławieństwo być - lub raczej nauczyć się być - nieporuszonym, niezależnie czy zyskujemy, czy tracimy, czy cieszymy się sławą, czy niesławą, czy ludzie nas winią, czy chwalą, i czy doświadczamy przyjemności, czy bólu. Oczywiście można pomyśleć o wielu innych takich parach - na przykład, czy jesteśmy młodzi, czy starzy, odpoczywamy, czy pracujemy, jesteśmy zdrowi, czy chorzy. Wszystkie te stany lub warunki są dharmami.
A zatem termin „Dharma” ma bardzo bogate znaczenie i podczas studiowania oryginalnych tekstów musimy bardzo uważać, żeby wybrać odpowiednie znaczenie tego słowa, jeśli to, co czytamy ma mieć sens. W tej książce będziemy koncentrowali się na Dharmie jako zasadzie czy prawdzie i na Dharmie jako nauce czy ścieżce. Można powiedzieć, że będziemy przyglądali się teorii i praktyce - tyle tylko, że w istocie w całym buddyzmie chodzi o praktykę.
Natura Dharmy
Praktyczną naturę Dharmy możemy wyraźnie ujrzeć w sposobie, w jaki opisana jest w jednej z tradycyjnych buddyjskich formuł. „Ti Ratana Wandana”, czyli „Chwała Trzem Klejnotom" śpiewana i recytowana jest przez wiele tysięcy buddystów na całym świecie. Jak to często jest z rzeczami wykonywanymi regularnie, nawet nawykowo, czasem zapomina się, jakie jest jej znaczenie; ale to wstyd, ponieważ w kilku słowach mówi nam wiele o naturze buddyzmu. Ten ustęp poświęcony Dharmie za pomocą kilku przymiotników daje nam jasne pojęcie nie tyle o treści nauki Buddy, co o jej charakterze, jej naturze.
Przede wszystkim opisuje Dharmę jako swakkhato. Dosłownie znaczy to „dobrze-wyłożona” lub „dobrze przekazana”, co sugeruje, że Budda jest w kontakcie z innymi ludźmi. Zna ich potrzeby, zna ich stany mentalne, wie, jak im pomóc, wie, jak przedstawić im rzeczy w sposób dla nich zrozumiały. Budda nie był ani zwykłym człowiekiem, ani bogiem, ani synem boga, lecz oświeconą ludzką istotą. Jako oświecony miał wiele wzniosłych cech: doskonałą czystość, wielką mądrość i nieograniczone współczucie. Kierując się współczuciem kontaktował się z innymi ludźmi, aby pomóc im się rozwijać i rosnąć.
Dharma jest przekazem od oświeconej jednostki do nieoświeconej jednostki, zachętą duchowo wolnej jednostki dla jednostki, która nie jest jeszcze duchowo wolna. Lub, mówiąc prościej, to jeden człowiek mówiący do drugiego, żeby go zachęcić, spróbować mu pomóc.
Wczesny zapis nauki Buddy znajduje się w Ti Pitace, czyli „Trzech koszach” kanonu pali, który składa się z około czterdziestu pięciu drukowanych tomów i zawiera relacje o naukach udzielanych ludziom z wszystkich grup społecznych. Czasem widzimy Buddę dającego w kilku słowach krótkie i proste wyjaśnienie.
Czasem nie mówi nic - po prostu siedzi w milczeniu - a mimo to przekazywane jest znaczenie. Z drugiej strony czasem widzimy go, jak wygłasza długą mowę, przez godzinę, dwie lub całą noc wyjaśniając rzeczy w szczegółach. Czasem wygłasza nauki natury etycznej, czasem nauki psychologiczne, czasem dotyczące życia duchowego, a czasem nawet polityki w znaczeniu zasad życia społecznego.
Czasem widzimy, jak objaśnia sprawy przy pomocy abstrakcyjnych, ogólnych terminów, ale kiedy indziej korzysta z pięknych przykładów mówiących o drzewach i kwiatach, słońcu i księżycu, zwierzętach i zwykłym ludzkim życiu. Często opowiada historie, ponieważ niekiedy ludzie łatwiej rozumieją rzeczy podane w formie historii. Budda uczył na różne sposoby, po to by wszyscy zrozumieli jego przesłanie.
Z tego samego powodu nalegał, żeby ludzie mieli dostęp do nauki w ich własnym języku. Pewnego dnia dwóch jego uczniów, którzy pochodzili z bramińskich rodzin i „posługiwali się wysoce kulturalnym językiem i mówili z wielką elokwencją”, przyszło do Buddy i poprosiło, żeby pozwolił im przełożyć jego słowa na używany wyłącznie przez braminów język wedyjski, z którego później rozwinął się sanskryt. Ale Budda nie wyraził zgody. Ludzie mieli uczyć się Dharmy we własnym języku lub dialekcie. Ta zasada była przestrzegana przez całą historię buddyzmu. Nie ma żadnego jednego świętego języka.
Kiedy nauka Buddy trafiła do Tybetu, wszystkie pisma zostały przełożone na tybetański. Kiedy trafiła do Chin, zostały przełożone na chiński. W istocie, wszędzie gdzie buddyzm się pojawiał, dawał impuls do rozwoju lokalnego języka i literatury. Chodzi przede wszystkim o to, żeby dzielić się Dharmą ze wszystkimi w sposób dla nich zrozumiały. Niektóre religie mają klasę kapłanów posługującą się świętym językiem, skutkiem czego znajomość pism ograniczona jest do wąskiego kręgu ludzi, ale Budda nalegał, żeby jego nauka była rozprzestrzeniana jak najszerzej w każdy możliwy sposób. Właśnie to oznacza stwierdzenie, że nauka jest swakkhato - „dobrze przekazana”.
Następnie Dharma określana jest jako sanditthiko, co można przełożyć jako „natychmiast widoczna”. Inaczej mówiąc, rezultaty swojej praktyki Dharmy zobaczysz sam, w tym życiu. Niektóre religie głoszą, że owoców swojej praktyki duchowej zasmakujesz dopiero po śmierci - nagrodę otrzymasz w niebie - ale według buddyzmu nie musimy czekać tak długo. Czasem rzeczywiście rezultaty możemy ujrzeć w pięć minut. Oświecenie, ostateczny cel praktyki buddyjskiej, może być bardzo daleko; ale duchowa zmiana, ruch w kierunku oświecenia, może nastąpić niemal natychmiast. W istocie, jeśli praktykujemy buddyzm i nie doświadczamy żadnego rezultatu, powinniśmy zapytać siebie, czy to, co praktykujemy, jest naprawdę buddyzmem.
Z kolei Dharma określana jest jako akaliko, co znaczy „nie związana z czasem”. Po raz pierwszy Dharma praktykowana była dwa i pół tysiąca lat temu i zmieniła, nawet przekształciła życie ludzi. Taki sam skutek przynosi dzisiaj; i za dziesięć tysięcy lat, jeśli ludzie będą wykonywali tę samą praktykę, doświadczą tych samych rezultatów. Czas nie ogranicza Dharmy. Jest również uniwersalna, w tym sensie, że nie musimy żyć w określonym kraju lub kulturze, żeby praktykować. Odwiedzając buddyjskie ośrodki w różnych częściach świata zauważyłem, że we wszystkich panuje taka sama atmosfera. Kultura może być inna, sposób zachowania i zwyczaje mogą być inne, ale Dharma jest taka sama, ponieważ umysły i serca mężczyzn i kobiet są wszędzie takie same.
Można sądzić, że odnosi się to do wszystkich religii, ale w istocie niektóre religie są bardzo mocno związane z określonym miejscem lub kulturą. Na przykład, dla Hindusów rzeka Ganges w Indiach jest święta. Jeśli jesteś Hindusem mieszkającym w Anglii i musisz odprawić rytuał związany z wodą świętego Gangesu, to będziesz musiał korzystać z międzynarodowej poczty, a to może być niedogodne lub niemożliwe. Ale buddyzm możesz praktykować wszędzie. Gdybyś nawet znalazł się na biegunie północnym, możesz go tam praktykować. Ani czas, ani przestrzeń nie ograniczają Dharmy.
Dalej, Dharma jest ehipassiko. Ehi znaczy „przyjdź”, a passiko wywodzi się ze słowa znaczącego „zobacz”, zatem ehipassiko znaczy „przyjdź i zobacz”. Implikuje to, że nie powinniśmy przyjmować Dharmy ze ślepą wiarą lub wierzyć w nią, bo ktoś nam tak radzi albo dlatego, że jest zapisana w jakiejś świętej księdze. Nie musimy również w nią wierzyć, bo jakiś wielki guru mówi nam, że powinniśmy.
Być może moda na guru z lat sześćdziesiątych lub siedemdziesiątych trochę już minęła, ale niektórzy z nich wciąż jeszcze działają, a większość z nich mówi to samo. Twierdzą, że są Bogiem lub, jeśli są trochę skromniejsi, że zostali posłani przez Boga. Twierdzą, że wiedzą wszystko. „Zadaj mi pytanie, a ja będę znał odpowiedź. Musisz tylko wierzyć we mnie, iść za moją nauką, robić, co ci każę, a wszystko ułoży ci się dobrze. Nie myśl za siebie, przyjdź do mnie, a ja cię wybawię”. To jest typowa postawa przeciętnego wielkiego guru. Niektórzy z nich mają wielu wyznawców, ponieważ ludzie są bardzo pomieszani i zalęknieni, i chcą być zbawieni.
Ale w buddyzmie nie ma niczego takiego. Nawet Budda nie mówił w ten sposób. Powiedział po prostu: Jestem człowiekiem i miałem pewne doświadczenie. Słuchaj tego, co mam do powiedzenia, ale słuchaj krytycznie, sprawdź to w swoim własnym doświadczeniu”. Powiedział nawet: „Tak jak złotnik sprawdza złoto w ogniu, tak wy powinniście sprawdzać moje słowa”. Chyba żaden inny nauczyciel religijny nie ośmielił się powiedzieć czegoś takiego.
Następnie Dharma jest opanajiko, to znaczy „prowadząca do przodu” lub „postępowa” - nie we współczesnym, naukowym sensie, ale w kulturowym i duchowym sensie, gdyż prowadzi indywidualnego człowieka do coraz wyższych poziomów ludzkiego rozwoju. Właśnie po to istnieje nauka Buddy: by prowadzić nas do przodu, by prowadzić nas w górę, byśmy stali się szczęśliwsi, lepsi, mądrzejsi, mieli więcej energii i radości, żeby wzrastały nasze możliwości pomagania innym. W końcu, „Ti Ratana Wandana” opisuje Dharmę jako paccatam weditabbo winnuhi - ten zwrot można przełożyć jako: „która musi być zrozumiana osobiście przez mądrego”. To znaczy, że każdy sam musi doświadczyć nauki Buddy. Nie można praktykować Dharmy z drugiej ręki. Musisz robić to sam: to twoje życie. Nie możesz poprosić kapłana, żeby zrobił to za ciebie. Nie możesz zapłacić komuś, żeby zrobił to za ciebie. Nawet wielki guru nie może zrobić tego za ciebie. Sam Budda nie może zrobić tego za ciebie. On pokazuje drogę, ale to ty musisz kroczyć tą drogą.
*****
Fragment książki: Sangharakshita - Czym jest Dharma?
© 2004-2011 
==>> WPROWADZENIE
Wersja do druku
Góra